Sincar

سەنگەر (بە کوردی: شنگال) ناوچەیەکی مێژووییە لە ناوچەی سنووری عێراق و سووریا لە باکووری میزۆپۆتامیا، کە لە سەرچاوەکاندا بە هەردوو شاخ و شارێک ناو دەبرێت. سەنگەر کە لە نێوان وێستگە گرنگەکانی جوگرافیای جەزیرە، لە سەردەمی کۆنییەوە بۆ سەردەمی عوسمانییەوە لە چەند سەرچاوەیەکدا لە جوگرافیا مێژووی کورددا باس کراوە. هەندێک سەرچاوەی سوری باسی کۆمەڵێک گرووپە دەکەن کە لە دەوروبەری چیای شەنگال/سنگردا دەژین و باوەڕێکی تایبەتیان هەیە و پێیان دەڵێن "غریب" (جملە ١، لا ١٩). ئیبن هاڤکاڵ لە نێوان شارە سەرکردەکانی جەزیر بە دیار بێکر، دیار رابیا و دیار مودار دابەش دەکات، لە ناوەندی موسل دیار رابیا نوسیبین، جەزری، بلیت، رەسوڵین و سنگەر دادەنرێت (جلد ٢، ٦٢). 64). ئیبن باتوتا زمانی کوردیش بەکاردەهێنێت کاتێک باسی دانیشتوانی سنگر دەکات (کلتی ٢،سە.٣٨). لەگەڵ شارەکانی سنگر، ئامێد، جەزری، حەسەنکیف، ئێربیل، بیتلیس و نوسایبین وەک یەکێک لە یەکەمین شارە کە لە نێو دانیشتووانی کوردەکاندا هاتە سەر مێشکدا (کلتى ٢، سە.١١١٥). کازوینی باسی چیای سنگر دەکات و باس لە چیرۆکێکی دیکە دەکات کە لە لایەن کەسانی ترەوە وەرگیراوە: شەش مانگ و هەشت ڕۆژ دوای لافاوەکە کەشتی نوح لە چیای سینگر کەوتەوە، نوح دڵخۆش بوو کاتێک زانی ئاوەکە دەستیکرد بە ڕاکێشانی و نوێژکرد بۆ ئەوەی ئەو چیایە پیرۆز بێت (جلد ٢، پەڕە ٨٣). بەگوێرەی گواستنەوەی ئیبن شدەد، سەلاحەدین ئەیوبی، بە بەرامبەر بەخشینی حەلێپ، سنگەری لەگەڵ هابور بۆ زەنگەکان بەجێهێشت (جلد ٢، پەڕە ١٠٣). لە سەردەمی عوسمانییدا سنگەر بە شێوەیەکی بەردەوام لە تۆمارە ئیدارییەکاندا هاتووە. لە کتێبەکانی دەستکاری پارێزگای دیاربەکیردا سنگەر وەک ناهیە و ئاڵا هاتووە؛ لە کتێبی ویلایەتی دیارباکر (١٩٣٧/١٥٣٠) ، لەگەڵ ئامید، ماردین، موسڵان و ئاڵاکانی دیکە، سنگر تۆمار کراوە (جلدی ٣، پەڕەی ٢٠). لە ڕێکارەکانی ئیدارەی دواین سەردەمدا شەنگال لە ناو یەکینەکانی ئیداری سەربە پارێزگای دیارەبەکیر دادەنرێت (جلد ٣، پەڕە ٥٠). لە وێنەکانی جوگرافیا عوسمانییەکاندا جبلی شەنگالی وەک سنووری باشوری پارێزگای دێرەبەکەر نیشان دەدرێت (جلدی ٤، پەڕەی ٨٦).