Sincar

Sincar (Kürtçe Şengal), kuzey Mezopotamya'da, bugünkü Irak-Suriye sınırı bölgesinde yer alan ve kaynaklarda hem bir dağ hem de bir şehir adıyla anılan tarihî bir yerleşim alanıdır. Cezîre coğrafyasının önemli durakları arasında geçen Sincar, antikçağdan Osmanlı dönemine kadar çeşitli kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyası içinde ele alınmıştır.

Antikçağ kaynaklarında bölge, çevresinde yaşayan topluluklarla birlikte anılır. Bazı Süryanice kaynaklar, Şengal/Sincar Dağı civarında yaşayan ve "tuhaf" olarak nitelenen özgün inançlara sahip gruplardan söz eder (Cilt 1, s. 19). Bu tür kayıtlar, antik dönemde aynı coğrafyanın ahalisinin genel karakteristik özelliklerine dair bilgi sunması bakımından değerlendirilmektedir.

İslamî dönem coğrafya literatüründe Sincar, Cezîre bölgesinin bir parçası olarak tasnif edilir. İbn Havkal, Cezîre'yi Diyar-ı Bekr, Diyar-ı Rabia ve Diyar-ı Mudar olmak üzere üçe ayırırken, merkezi Musul olan Diyar-ı Rabia'nın başta gelen şehirleri arasında Nusaybin, Cizre, Beled, Rasulayn ve Sincar'ı sayar (Cilt 2, s. 62). Tarihçi ve coğrafyacı İbn Şeddad, Sincar'dan bahsederken halkının Kürt olduğunu, cesur ve cömert olduklarını yazar; ayrıca buranın ileri gelen şeyhlerinden salih, abit ve zahit bir kişi olan Şeyh Abdullah el-Kürdî ile görüştüğünü kaydeder (Cilt 2, s. 64). İbn Battûta da Kürt lafzını özellikle Sincar ahalisinden söz ederken kullanır (Cilt 2, s. 38). Sincar, Amed, Cizre, Hasankeyf, Erbil, Bitlis ve Nusaybin gibi şehirlerle birlikte Kürtlerin meskûn olduğu yerleşimler arasında ilk akla gelen şehirlerden biri olarak anılır (Cilt 2, s. 115).

Sincar Dağı, coğrafya kaynaklarında ayrı bir başlık olarak da ele alınır. Kazvinî, Sincar Dağı'ndan söz ederken başkalarından naklen bir hikâyeye yer verir: tufandan altı ay sekiz gün sonra Nuh'un gemisinin Sincar Dağı'na çarptığını, suyun çekilmeye başladığını anlayan Nuh'un sevindiğini ve bu dağın kutlu olması için dua ettiğini aktarır (Cilt 2, s. 83).

Eyyûbî döneminde Sincar, dönemin siyasî düzenlemelerine konu olmuştur. İbn Şeddad'ın naklettiğine göre Selahaddin Eyyûbî, Halep'in kendisine verilmesine karşılık Sincar'ı Habur ile birlikte Zengîlere bırakmıştır (Cilt 2, s. 103).

Osmanlı döneminde Sincar, idarî kayıtlarda düzenli olarak yer alır. Diyarbekir Eyaleti'ne ait tahrir defterlerinde Sincar bir nahiye ve sancak olarak geçer; Vilayet-i Diyar-i Bekr Defteri'nde (937/1530) Amid, Mardin, Musul ve diğer sancaklarla birlikte Sincar da kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 20). Geç dönem idarî düzenlemelerde de Diyarbekir vilayetine bağlı idari birimler arasında Sincar sayılır (Cilt 3, s. 50). Osmanlı coğrafya tasvirlerinde Diyarbekir Vilayeti'nin hududu belirtilirken güney sınırı olarak Sincar Dağı gösterilir (Cilt 4, s. 86).