Yahudiler

جولەکە یەکێکە لەو کۆمەڵگایانەی کە لە ناوچە کوردستانییەکان و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوونیان هەبووە، کە لە تۆمارەکانی عوسمانییەکاندا وەک نەتەوەیەک/ مەجلیسێکی جیا پێکهاتووە. لە سەرچاوە مێژووییەکانی کورددا جولەکە لە نوسیارەکانی دانیشتوانی ناوچەکە و بەڕێوەبەرایەتییەکاندا و لە ژیانی فکریی سەردەمی ئیسلامیدا ڕووبەڕوو دەبنەوە. کتێبەکانی تۆمارکردن بە پشتبەستن بە توخمەکانی وەک "ئەرمنی، بولگاری، کاتۆلیکی، جوودی، پڕۆتستانت" دەردەخەن کە دەوڵەتی عوسمانی دانیشتوانی بێ موسڵمان بە پێی نەتەوەیی پۆلێن دەکات (جولەی ٣، لاپەڕە ٨٠). ئەم چوارچێوەیە لە ئەدەبیاتی جوگرافیا و ئاماری ئەو سەردەمەدا ئەشکەوتووە: لە بەرهەمەکانی تایبەت بە نەتەوەکانی عوسمانی دا ئەلبوتا، بولگاریا و ئوڵا بە شێوەیەکی کۆمەڵی لە بەشێکی ئەوروپی و عەرەب و کورد لە بەشێک لە ئاسیا نمایش دەکرێن؛ تورکەکان، ڕۆمەکان، ئەرمەنەکان و جولەکە وەک توخمە بڵاوکراوەکانی وڵاتەکە ناسێندراون کە "بە شێوەیەکی پەراوێز و بڵاوکراوەتەوە لە هەموو لایەک لە وڵاتەکە" (جلد ٤، لاپەڕە 149). لە ئاستی ناوخۆیشدا، جولەکە لە وێنەکانی نیشتەجێبوونی جوگرافیای کوردستاندا دەبینرێن. لە سەرچاوەکانی ناساندنی ناوچەکەدا، هەروەها باسی پێکهاتەی ئیتنیکی نیشتەجێکردنەکان دەکرێت، جگە لە ئەرمەنیەکان، باسی جولەکەشی دەکرێت (تولید ٤، لاپەڕە ٧٩). سەرچاوەکان کە باس لە ناوچەی هۆدوتی عوسمانی-ئێرانی دەکەن، کێشەکە بە ئاستێکی سیاسییەوە دەگوازنەوە؛ ئەو بەڵگەنامانە زانیارییان لەسەر هەوڵەکانی هێزە بیانییەکان بۆ داگیرکردنی خەڵکی ئەرمەنی و کورد و جولەکە تێدایە و دەردەخەن کە پێکهاتەی دێمۆگرافی لە سنووری وڵاتەکە بەرپرسایەتیی هێزە گەورەکانە (جولەی ٤، پەڕەی ٨١). لە سەرچاوەکانی سەردەمی ئیسلامیدا، فەیلەسوف و پزیشکی بەناوبانگی یەهودی موسا (مائیمونیدس) ، هاوکات لەگەڵ زانایانی سەردەمی سەلەحەدین لە نێو دەوروبەری زانستی میسردا یادی دەکرێت (جلد 1، لاپەڕە 156).