Yahudiler

Cihû, li erdnîgariya Kurdistanê û li hewza Rojhilata Navîn a berfirehtir hebûna xwe nîşan dane, yek ji wan civakan e ku di qeydên Osmanî de wekî hêmanek netewe/mezhebek cuda cih girtiye. Di çavkaniyên dîroka Kurd de, Cihû hem di belgeyên nifûs û îdarî yên herêmê de hem jî di jiyana entelektuel a serdema Îslamî de derdikevin pêşiya me.

Di Qeydên Nifûsê yên Osmanî de

Di materyalên arşîva Osmanî de, Cihû wekî beşek xwezayî ya tasnîfên nifûsê yên li ser bingeha netewe û mezhebê hatine qeydkirin. Defterên qeydê yên li ser bingeha hêmanên wekî "Ermeni, Bulgar, Katolik, Yahudi, Protestan" nîşan dide ku Dewleta Osmanî nifûsa ne-misliman li ser bingeha netewe tasnîf kiriye (Cilt 3, r. 80). Ev çarçove, di wêjeya erdnîgarî û îstatîstîkê ya serdemê de jî cih girtiye: Di berhemên ku neteweyên Osmanî digirin dest de, Arnavut, Bulgar û Ulah li beşa Ewropayê, Ereb û Kurd li beşa Asyayê bi awayekî komî hatine nîşandan; Tirk, Rum, Ermenî û Cihû jî wekî hêmanên "li her derê welêt bi awayekî belavbûyî û da belav" ne, yên ku li seranserê welêt belavbûyî hatine nasandin (Cilt 4, r. 149).

Hebûna Herêmî li Kurdistanê

Di asta herêmî de jî, Cihû di teswîrên niştecihbûnê yên erdnîgariya Kurdistanê de cih digirin. Di çavkaniyên danasînê yên derbarê herêmê de, dema ku avahiya etnîkî ya niştecihbûnên cuda tê vegotin, li gel Ermeniyan, behsa Cihûyan jî tê kirin (Cilt 4, r. 79). Çavkaniyên ku herêma sînorê Osmanî-Îranê digirin dest jî meseleyê digihînin astek siyasî; ev belge agahî li ser hewldanên hêzên biyanî yên ji bo damezrandina bandorê li ser gelên Ermenî, Kurd û Cihû dihewînin û eşkere dikin ku hêmanên demografîk ên li ser sînor bûne mijara reqabeta hêzên mezin (Cilt 4, r. 81).

Mîrasa Entelektuel û Belgeyî

Hebûna Cihûyan li herêmê ne tenê bûyerek demografîk e, di heman demê de şopek entelektuel e. Di çavkaniyên serdema Îslamî de, fîlozof û bijîşkê Cihû yê navdar Mûsâ b. Meymûn (Maimonides), di nav derdorên zanistî yên Misrê yên serdema Selâhaddîn de ligel zanyarên hemdemê xwe tê bibîranîn (Cilt 1, r. 156). Mîrasa belgeyî ya derbarê vê cemaetê de jî gelek dewlemend e: Arşîva Geniza ya Qahîreyê ku 300.000 perçeyên destnivîsê yên Cihûyên Misrê dihewîne, di nav çavkaniyên sereke yên ku jiyana civakî û aborî ya serdemê ronî dikin de tê nirxandin (Cilt 1, r. 201).