Ammianus Marcellinus

Ammianus Marcellinus, MS dördüncü yüzyılda yaşamış, Roma'nın Sasani İmparatorluğu'na karşı düzenlediği seferlere bizzat tanıklık etmiş bir tarihçidir. Eseri, döneminin Sasani-Roma mücadelesini ve bu mücadeleye sahne olan Yukarı Dicle havzasını birinci elden aktarması bakımından, bölgenin antik dönem tarihine ilişkin önemli bir birincil kaynaktır.

Ammianus Marcellinus, Perslere karşı Roma'nın düzenlediği seferlere bizzat katıldığı için, zikrettiği coğrafi bölgeler ve bu bölgelerin ahalisi hakkında önemli bilgiler vermiştir (Cilt 1, s. 49). Dördüncü yüzyıldaki Sasani-Roma mücadelesine değinirken, bölgede yaşayan Zap halkı gibi yerel toplulukları anar; bu tür kaynaklar, antik dönemde aynı coğrafyada yaşayan kavimlerin kimi zaman kavim adı verilmeden dini inançlarından gündelik pratiklerine kadar bilgi sunmaları yönüyle, bölgenin yerel halkları üzerine yürütülen tartışmalarda dikkatle değerlendirilir (Cilt 1, s. 19).

Tarihçinin anlatımının merkezindeki bölgelerden biri Corduene/Corduenae'dir. Sasani şahanşahı II. Şapur ile Roma ordusu arasında geçen savaşa ayrıntılı biçimde değinen ve Corduene bölgesini bizzat ziyaret eden Ammianus, bölge halkının Pers tabiiyetinde olduğunu ve Roma'ya sempati besleyen Iovinianus adlı bir satrap tarafından yönetildiğini belirtir; Corduene satrabıyla görüşmek üzere sarp dağlar arasında yolculuk yaptığını da aktarır (18.6.20) (Cilt 1, s. 49). Ayrıca Dicle nehri güzergâhında, muhtemelen Corduene'den güneye, yani Mezopotamya'ya doğru uzanan alanda çeşitli hayvan popülasyonlarından söz eder (24.8.4-5) (Cilt 1, s. 49).

Ammianus'un andığı yer adları ve kaleler, sonraki kaynaklarda da tekrarlanmıştır. Nitekim İmparator Julian'ın ölümü üzerine tahta çıkan Roma imparatoru Jovian'ın II. Şapur ile yaptığı barış anlaşmasını anlatan Zosimus, daha önce Ammianus Marcellinus'un dile getirdiği kaleleri kendi eserinde de anar; bu anlaşmaya göre Roma, Zabdicena, Carduena, Rhemena ve Zelena bölgelerini ve bu bölgelerdeki 15 kaleyi Perslere bırakmak zorunda kalmıştır (Cilt 1, s. 37).

Corduene ile çeşitli biçimlerde temas kuran Romalılar, en nihayetinde MS 363 yılında Perslere yenilerek bu bölgedeki hâkimiyetlerini yitirmiştir (Cilt 1, s. 49). Ammianus Marcellinus'un da içinde yer aldığı doğu seferleri bağlamında, tarihçinin 357 yılına kadar Galya'da bulunduğu, ardından Sasani-Roma savaşları nedeniyle doğuya gönderildiği aktarılır (Cilt 1, s. 48).