Mısır

مصر، منطقه‌ای واقع در شمال آفریقا است که در دوره اسلامی تاریخ کرد —به ویژه در دوره ایوبی و پس از آن— موقعیت مرکزی داشته است. این منطقه هم به عنوان یک مرکز قدرت سیاسی و هم به عنوان یک مرکز علم و فرهنگ که محل پرورش علما و مورخانی است که منبع تاریخ کرد هستند، برجسته است.

فتح اسلام

ورود مصر به حاکمیت اسلام به دوره فتوحات اولیه بازمی‌گردد. عملیات فتوحاتی که در دوره حضرت ابوبکر به سمت عراق و سوریه آغاز شد، در دوره خلافت حضرت عمر (634-644) با تصرف سوریه، الجزیره و مصر از امپراتوری بیزانس تکمیل شد (جلد 1، ص 87).

دوره ایوبی

قوی‌ترین پیوند منطقه با تاریخ کرد از طریق دولت ایوبی برقرار می‌شود. دولت ایوبی که بنیان‌های آن توسط صلاح‌الدین یوسف بن نجم‌الدین ایوب بن شادی گذاشته شد، اندکی پس از به دست گرفتن قدرت در مصر در 564/1169، بخش مهمی از حجاز، یمن، سوریه، فلسطین، شمال آفریقا و الجزیره را تحت سلطه خود درآورد. سرزمین‌های دولتی که در دوره‌ای که فرانک‌ها شرق را تهدید می‌کردند، تأسیس شد، هدف اول جنگ‌های صلیبی سوم، پنجم، ششم و هفتم قرار گرفت؛ این خاندان که برای متوقف کردن صلیبی‌ها مبارزه‌ای فوق‌العاده انجام داد، با وجود شرایط فرسایشی جنگ، با حمایت از دانشمندان و فعالیت‌های فرهنگی، تمدنی قدرتمند بنا نهاد (جلد 1، ص 151).

مصر تحت حکومت ایوبی، به مرکزی تبدیل شد که بوروکرات‌ها، کاتبان و علمای مهم آن دوره در آن گرد هم می‌آمدند. قاضی الفاضل، یکی از مؤثرترین بوروکرات‌ها و روشنفکران دوره صلاح‌الدین، در سال‌های 1189-90 برای کنترل اداره مالیه و سازماندهی مجدد ارتش و نیروی دریایی در مصر ماند (جلد 1، ص 156)؛ اثر او که اقدامات و تحولات اقتصادی در دیوان‌های مصر را به صورت روزانه ثبت کرده است، از جمله منابع دست اول برای دوره صلاح‌الدین است (جلد 1، ص 157). اسامه بن منقذ پس از ده سال اقامت در مصر، به دمشق بازگشت و به خدمت نورالدین محمود زنگی درآمد (جلد 1، ص 153). عبداللطیف بغدادی نیز در سال 1195 همراه با الملک العزیز، پسر صلاح‌الدین، به مصر رفت و با استفاده خوب از زمان خود در آنجا، با علمای برجسته آن دوره دیدار کرد (جلد 1، ص 164). اثر او به نام الافاده و الاعتبار، منبع مهمی برای تاریخ فرهنگی مصر در دوره ایوبی، به ویژه دوره صلاح‌الدین است؛ در این اثر نقل شده است که امیر قراقوش، یکی از فرماندهان صلاح‌الدین، تعداد زیادی از اهرام کوچک را تخریب کرده و با سنگ‌های آنها دیوارهای شهر قاهره و فُسطاط و قلعه قاهره را بنا کرده است (جلد 1، ص 165). ابن جبیر، جهانگرد اندلسی نیز اواخر عمر خود را در مصر گذراند و در 614/1217 در اسکندریه درگذشت (جلد 1، ص 162).

یک مرکز علمی

مصر، یک مرکز علمی بود که تعداد زیادی از علما و مورخانی که منبع تاریخ کرد هستند، در آن زندگی می‌کردند. ابن خلدون بیست و چهار سال آخر عمر خود را در قاهره گذراند و در 26 رمضان 808 (17 مارس 1406) در اینجا درگذشت (جلد 1، ص 126). پدربزرگ بلاذری، در زمان هارون‌الرشید در مصر به عنوان کاتب خدمت کرده است (جلد 1، ص 89).

منابع دوران باستان

مصر در دوران باستان نیز زادگاه جغرافیدانان و متفکرانی بود که اطلاعاتی درباره منطقه ارائه می‌دادند. کلودیوس بطلمیوس (بطلمیوس، 90-168 میلادی)، جغرافیدان مشهور، در سال 90 میلادی در مصر متولد شد (جلد 1، ص 34). تئوفیلاکت سیموکاتا، مورخ دوره بیزانس نیز مصری‌تبار بوده و در دوران کودکی در اسکندریه به تحصیل حقوق و فلسفه پرداخته است (جلد 1، ص 40).