Mısır

میسر، ناوچەیەکە کە دەکەوێتە باکووری ئەفریقا و لە سەردەمی ئیسلامیی مێژووی کورددا —بەتایبەتی لە سەردەمی ئەییووبی و دوای ئەوەدا— خاوەنی پێگەیەکی ناوەندی بووە. هەم وەک ناوەندێکی دەسەڵاتی سیاسی، هەمیش وەک ناوەندێکی زانست و کولتوور کە زانا و مێژوونووسانی سەرچاوەی مێژووی کورد تێیدا پێگەیشتوون، دەرکەوتووە.

فەتحی ئیسلامی

چوونە ژوورەوەی میسر بۆ ژێر دەسەڵاتی ئیسلام دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەتحە سەرەتاییەکان. هەڵمەتی فەتح کە لە سەردەمی حەزرەتی ئەبوبەکردا بەرەو عێراق و سووریا دەستی پێکرا، لە سەردەمی خەلافەتی حەزرەتی عومەردا (634-644) بە گرتنی سووریا، جەزیرە و میسر لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی تەواو بوو (بەرگی 1، ل. 87).

سەردەمی ئەییووبی

بەهێزترین پەیوەندی ناوچەکە لەگەڵ مێژووی کورد لە ڕێگەی دەوڵەتی ئەییووبییەوە دامەزراوە. دەوڵەتی ئەییووبی کە بنەماکانی لەلایەن Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdîیەوە دانرا، ماوەیەکی کەم دوای ئەوەی لە ساڵی 564/1169 دەسەڵاتی لە میسر گرتە دەست، حیجاز، یەمەن، سووریا، فەلەستین، باکووری ئەفریقا و بەشێکی گرنگی جەزیرەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. خاکەکانی ئەو دەوڵەتەی کە لە سەردەمێکدا دامەزرا کە فرانکەکان هەڕەشەیان لە ڕۆژهەڵات دەکرد، بوونە یەکەمین ئامانجی هەڵمەتەکانی خاچپەرستان سێیەم، پێنجەم، شەشەم و حەوتەم؛ ئەو بنەماڵەیە کە خەباتێکی نائاسایی بۆ ڕاگرتنی خاچپەرستان کرد، سەرەڕای بارودۆخی جەنگیی وێرانکەر، بە پاراستنی زانایان و چالاکییە کولتوورییەکان، شارستانیەتێکی بەهێزی دامەزراند (بەرگی 1، ل. 151).

لە ژێر دەسەڵاتی ئەییووبیدا میسر، بووەتە ناوەندێک کە بیرۆکرات، نووسەر و زانایانی گرنگی ئەو سەردەمەی تێدا کۆبووەتەوە. Kâdî el-Fâzıl، یەکێک لە کاریگەرترین بیرۆکرات و ڕۆشنبیرانی سەردەمی Selâhaddîn، لە ساڵانی 1189-90 لە میسر ماوەتەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئیدارەی دارایی و ڕێکخستنەوەی سوپا و هێزی دەریایی (بەرگی 1، ل. 156)؛ بەرهەمەکەی کە کارەکانی لە دیوانەکانی میسر و گەشەسەندنە ئابوورییەکانی وەک ڕۆژنامە تۆمار کردووە، لە سەرچاوە سەرەتاییەکانی سەردەمی Selâhaddîn دێت (بەرگی 1، ل. 157). Üsâme b. Münkız دوای دە ساڵ مانەوەی لە میسر، گەڕاوەتەوە Dımaşk و چووەتە خزمەتی Nûreddîn Mahmûd Zengî (بەرگی 1، ل. 153). Abdüllatîf el-Bağdâdîیش لە ساڵی 1195 لەگەڵ شازادە el-Melikü'l-Azîz، کوڕی Selâhaddîn، چووەتە میسر و کاتەکەی لەوێ بە باشی بەکارهێناوە و لەگەڵ زانایانی پێشەنگی ئەو سەردەمە کۆبووەتەوە (بەرگی 1، ل. 164). بەرهەمەکەی بە ناوی "el-İfâde ve'l-İ'tibâr"، سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ مێژووی کولتووری میسر لە سەردەمی ئەییووبیدا، بەتایبەتی سەردەمی Selâhaddîn؛ لە بەرهەمەکەدا باس لەوە دەکرێت کە Emîr Karakuş، یەکێک لە فەرماندەکانی Selâhaddîn، ژمارەیەکی زۆر لە هەڕەمە بچووکەکانی ڕووخاندووە و بە بەردەکانیان دیوارەکانی شاری Kahire و Fustat و قەڵای Kahire دروستکراون (بەرگی 1، ل. 165). گەشتیاری ئەندەلوسی İbn Cübeyrیش کۆتا قۆناغەکانی ژیانی لە میسر بەسەر بردووە و لە ساڵی 614/1217 لە İskenderiye کۆچی دوایی کردووە (بەرگی 1، ل. 162).

ناوەندێکی زانست

میسر، ناوەندێکی زانست بوو کە ژمارەیەکی زۆر لە زانا و مێژوونووسانی سەرچاوەی مێژووی کورد تێیدا ژیاون. İbn Haldûn بیست و چوار ساڵی کۆتایی ژیانی لە Kahire بەسەر بردووە و لە 26ی ڕەمەزانی 808 (17ی ئازاری 1406) لەوێ کۆچی دوایی کردووە (بەرگی 1، ل. 126). باپیرەی Belazurî، لە سەردەمی Hârûnürreşîdدا لە میسر کاری نووسەری کردووە (بەرگی 1، ل. 89).

سەرچاوەکانی سەردەمی کۆن

لە سەردەمی کۆنیشدا میسر، نیشتمانی جوگرافیناس و فەیلەسوفەکان بوو کە زانیارییان لەسەر ناوچەکە دەدا. جوگرافیناسی بەناوبانگ Claudius Ptolemy (Batlamyus، 90-168 ز) لە ساڵی 90ی زایینی لە میسر لەدایک بووە (بەرگی 1، ل. 34). مێژوونووسی سەردەمی بیزەنتی Theophylact Simocatta، بە ڕەچەڵەک میسری بووە و لە تەمەنی منداڵیدا لە İskenderiye خوێندنی یاسا و فەلسەفەی خوێندووە (بەرگی 1، ل. 40).