Buhtî

Buhtî (Buhtîyye), Ortaçağ İslam coğrafya ve seyahat kaynaklarında çok sayıda boyu bulunan, geniş bir Kürt kabilesi olarak anılan topluluktur. Yurtları Yukarı Mezopotamya'da, kaynakların Zevezân (Zozan) diye adlandırdığı dağlık bölge ile Musul yönündeki sahalara uzanır.

Buhtîler, İslamî dönem kaynaklarında Kürt coğrafyasının önde gelen kabileleri arasında sayılır. 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren Mervânîler'in hâkim olduğu Zevezân coğrafyasında; Humeydî, Lârî, Hezbânî, Mihrânî, Hakkârî, Beşnevî, Çûpî ve Millî gibi önemli Kürt topluluklarıyla birlikte "Buxtî" adıyla zikredilen kabilelerden biridir (Cilt 1, s. 129). Hicrî 7./Miladî 13. yüzyılda yaşayan coğrafyacı el-Kazvinî'nin de aralarında bulunduğu müellifler, Buhtîyye'yi Beşneviyye, Celâliye, Cevzekân, Cûbiyye, Dâsiniyye, Hekkâriye, Hezbanî, Humeydiyye, Lûr, Zerzârî ve Zûman gibi Kürt aşiret ve toplulukları arasında anar (Cilt 2, s. 27).

Buhtî Kürtlerinin yurdunun merkezi, Zevezân bölgesindeki Curzekîl kalesidir; kaynaklar burayı doğrudan "Buhtî Kürtlerinin merkez şehri" olarak tanımlar (Cilt 2, s. 27). Kabilenin bölgedeki başka kaleleri de vardır: Zevezân/Zozan bölgesinde bulunan Atîl, Buhtîyye Kürtlerinin kalelerinden biri olarak gösterilir (Cilt 2, s. 36); Erzen nahiyesindeki Allûs ise yine Buhtîyye Kürtlerinin elindeki kaleler arasında sayılır (Cilt 2, s. 37).

Buhtîler'in gücü ve siyasî ağırlığı, dönem kaynaklarında özellikle vurgulanır. El-Umerî, Buhtîyye kabilelerinin Çölemerik'in karşı tarafında, Musul yönüne düşen bölgelerde yaşadıklarını belirtir; bu kabilelerin geçmişteki konumuna dikkat çekerek nüfuz ve kuvvet bakımından Hamidiye kabilelerine denk olduğunu kaydeder. Çok sayıda boyu bulunan Buhtîyye'nin üyelerinin yüksek makamlara geldiğini de aktarır (Cilt 2, s. 112). El-Umerî, Musul tarafından Çölemerikiyye'nin karşısında yer alan bu Kürt kavminin Hamidiyye'ye benzediğini, ancak sayı ve kabile büyüklüğü itibariyle onlardan daha kalabalık ve daha büyük olduğunu belirtir; bununla birlikte kendi döneminde Buhtîler'den geriye çok az kişinin kaldığını ifade eder (Cilt 2, s. 41).