Hamidiye Alayları

Hamidiye Alayları (Hamidiye Hafif Süvari Alayları), II. Abdülhamid döneminde ağırlıklı olarak Kürt aşiretlerinden oluşturulan süvari birlikleridir. Çeşitli zorlamaların ve eksikliklerin etkisiyle uzun bir hazırlık sürecinin ardından ancak 1895'te uygulamaya konulmuştur (Cilt 3, s. 78).

Alayların kuruluşu, dönemin merkezi yönetiminin aşiretlere yönelik politikalarıyla yakından bağlantılıdır. Dönemin Yaver-i Ekremi tarafından 1896'da kaleme alınan bir raporda Kürtler "Mil" ve "Zil" adıyla iki ana sınıfa ayrılarak tasnif edilmiş; bu tasnif şekli sonraki yıllarda da belirleyici olmuş ve Ziya Gökalp tarafından da kullanılmıştır (Cilt 3, s. 77-78). Aynı dönemde kaleme alınan belgelere göre, İran tabiiyetinde bulunan kimi aşiretlerin —örneğin Celali aşiretinin bir kısmı ile Caf aşiretinin— çoğu, padişah sayesinde Hamidiye Hafif Süvari Alayları'na dâhil edilmiştir (Cilt 3, s. 77).

Alaylara yalnızca Kürt aşiretleri değil, Arap, Türkmen ve Karapapak gibi aşiretler de dâhil edilmiştir. Buna rağmen bu dönemde Kürtler, Hamidiye Alayları şahsında Sultan'ın yereldeki iktidarının öncüsü hâline gelmiştir. Öyle ki bazı rivayetlere göre Sultan Abdülhamid'in o dönem Kürtler arasında "Bavê Kurdan" yani "Kürtlerin Babası/Atası" şeklinde kavramsallaştırıldığı dahi iddia edilmektedir (Cilt 3, s. 78). Alayların kurulması, aynı zamanda toplumsal düzenin dönüşümünde şeyhlerin yanı sıra ağaların ve eski güçlerini yitiren ayan ya da beylerin konumunu da etkilemiştir (Cilt 3, s. 78).

Hamidiye Alayları, Ermeni Meselesi ile iç içe geçmiş bir konu olarak Osmanlı arşivlerine büyük ölçüde asayiş olaylarının bir parçası şeklinde yansımıştır; bu çerçevede Kürt-Ermeni ilişkileri de müstakil bir çalışma sahası oluşturmaktadır (Cilt 3, s. 78). Müddei-i Umumi yani dönemin savcıları tarafından kaleme alınan ve Arap ve Kürt aşiretlerinin iskânı ile Hamidiye Alayları'nın kurulmasının sağlayacağı avantajı içeren görüşler de arşiv belgeleri arasında yer almaktadır (Cilt 3, s. 96).

Alaylara dâhil edilen aşiret reisleri zaman zaman İstanbul'da ağırlanmıştır. Örneğin 1900 yılında Diyarbekir vilayeti dâhilindeki Milli Aşireti reislerinden Hacı Mahmud Efendi ve yanındaki kişilere sabah ve akşam yemeklerinin verilmesine dair yazışmalar arşivde yer almaktadır (Cilt 3, s. 86). Arşivdeki fotoğraf fonlarında ise Diyarbekir Hükümet Konağı önünde Hamidiye Alayları'na katılan Miran Aşireti ile Süvari Mirlivası Erzincanlı Mustafa Paşa gibi komutanlara ait kayıtlar bulunmaktadır (Cilt 3, s. 93).

Alayların idari ve askeri yapısına ilişkin ayrıntılı belgeler, İrade Harbiye (İ.HB) fonunda yer alır. Bu fonda Hamidiye Alayları'ndaki komuta kademeleri, alaylarda görevli şahsiyetler, alayların idari yapısı ve alaylardaki atamalara dair belgeler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 112).

Bütünüyle ele alındığında Hamidiye Alayları, II. Abdülhamid döneminin Kürt tarihi çalışmaları açısından mühim bir yere sahiptir ve bu alaylar çevresinde gelişen olaylar başlı başına bir araştırma konusudur (Cilt 3, s. 78). Konu, Osmanlı arşivinde aşiretlerin kontrolü ve iskânı ile Kürt-Ermeni-Nasturi ilişkileri gibi başlıklarla birlikte sıkça geçmektedir (Cilt 3, s. 101, 107).