Selâhaddîn

Selâhaddîn (Selâhaddîn-i Eyyûbî / Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî), Eyyûbî hanedanının kurucusu olan ve 12. yüzyılda Mısır, Suriye ve el-Cezîre'ye hükmeden hükümdardır.

Temelleri Selâhaddîn tarafından atılan Eyyûbî Devleti, 564/1169'da Mısır'da iktidarı ele geçirdikten kısa bir süre sonra Hicaz, Yemen, Suriye, Filistin, Kuzey Afrika ve el-Cezîre'nin önemli bir bölümünü hâkimiyeti altına almıştır. Frenklerin Doğu'yu tehdit ettiği bir dönemde kurulan devlet, hâkimiyeti altındaki bölgeler Üçüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Haçlı seferlerinin ilk hedefi olduğu için Haçlılarla yıpratıcı bir mücadele yürütmüş; bu koşullara rağmen ilim adamlarını ve kültürel faaliyetleri himaye ederek güçlü bir medeniyet ortaya koymuştur (Cilt 1, s. 151).

Selâhaddîn, Dımaşk'ta hâkimiyetini tesis ettikten sonra dönemin önde gelen âlim ve devlet adamlarını çevresinde toplamıştır. Haçlılarla ilgili tecrübeleriyle tanınan Üsâme b. Münkız'ı Dımaşk'a davet etmiş, ona maaş bağlayıp ev ve arazi tahsis etmiş, askerî ve siyasî meselelerde kendisine danışmıştır. Üsâme, Kudüs'ün Selâhaddîn tarafından alındığını görme mutluluğuna eriştikten sonra 584/1188'de Dımaşk'ta vefat etmiştir (Cilt 1, s. 153). Selâhaddîn'in ilmî himayesinin bir başka örneği, 1192'de Kudüs'e kendisiyle görüşmeye gelen Abdüllatîf el-Bağdâdî'dir; Bağdâdî'nin ilmî birikimini takdir eden Selâhaddîn onu 100 dinar aylıkla Dımaşk Camii'ne müderris olarak atamıştır (Cilt 1, s. 164).

Döneminde âlimler ona çeşitli eserler ithaf etmiştir. Şeyzerî, devlet idaresinin inceliklerine dair en-Nehcü'l-Meslûk fî Siyâseti'l-Mülûk ile birlikte Sultan Selâhaddîn'e iki eser takdim etmiştir; rehberlik amacıyla yazılan ve yirmi bölümden oluşan en-Nehcü'l-Meslûk, sonraları Osmanlı sultanı I. Selim'in sık başvurduğu eserlerden biri olmuştur (Cilt 1, s. 154). Ortaçağ'da silah teknolojisi ve savaş stratejileri alanında yazılmış en önemli kitaplardan biri olan Tabsıratu Erbâbi'l-Elbâb'ı ise Tarsûsî, 1189'da başlayan Akka Kuşatması'ndan önce Sultan Selâhaddîn'e sunmuştur (Cilt 1, s. 155).

Selâhaddîn dönemi güçlü bürokratları ve gelişkin dîvân teşkilatıyla da öne çıkar. Diğer dîvânların başına getirilecek kişiler Kâdiyü'l-Fâzıl'ın tercihleri doğrultusunda tayin edilirdi; el-Kâdî, 585-586/1189-90 arasında Mısır'da maliye idaresini denetlemek ve ordu ile donanmayı yeniden düzenlemek için kalmış, Selâhaddîn'in 1193'teki vefatına kadar onun yanında bulunmuştur (Cilt 1, s. 156). Kâdı el-Fâzıl'ın mektupları dönemin siyasi ve kültürel tarihi için ilk elden kaynakların başında gelir; Mısır dîvanlarındaki icraatı ve iktisadi gelişmeleri günlükler hâlinde kaydettiği, el-Müteceddîdât adıyla da bilinen el-Muyâvamât adlı eseri günümüze ulaşmamış olsa da İbn Hallikân ve Makrîzî bu eserden bol miktarda nakilde bulunmuştur (Cilt 1, s. 157). Selâhaddîn'in en fazla güvendiği adamlarından biri olan ve sır kâtipliğini de yapan İmâdüddîn el-İsfahânî, Nûreddîn Zengî ve Selâhaddîn yanında geçen günlerini parlayıp sönen bir şimşeğe benzettiği anılarını Berku'ş-Şâmî (Şam Şimşeği) adlı eserinde toplamıştır (Cilt 1, s. 158-159). Babasının 578/1172'deki vefatı üzerine Selâhaddîn tarafından Dîvânülceyş başkanı olarak atanan İbn Memmâti ise bir süre sonra tüm mâlî dîvânları denetleyen Nâzirüddevâvîn olmuştur (Cilt 1, s. 160).

Selâhaddîn dönemi imar faaliyetlerine de tanıklık eder; kumandanlarından Emîr Karakuş, çok sayıda küçük ehramı yıktırarak taşlarıyla Kahire ve Fustat şehir surlarını, ayrıca Kahire Kalesi'ni inşa ettirmiştir (Cilt 1, s. 165).

Selâhaddîn'in hayatı ve dönemi hakkında temel kaynaklar büyük ölçüde Arapça kronik ve biyografik eserlerdir. İbn Şeddâd'ın en-Nevâdirü's-Sultâniyye ve'l-Mehâsinü'l-Yûsufiyye adlı monografisi Selâhaddîn'in doğumu, gençliği, faziletleri, savaşları ve fetihleri üzerine kaleme alınmış; müellif, Selâhaddîn'in hizmetine girdiği 584/1188'den sonraki kısmı kendi gözlem ve tanıklıklarına dayandırmıştır (Cilt 1, s. 168). Halepli Şii tarihçi İbn Ebî Tayyi'nin Kenzü'l-Muvahhidîn fî Sîreti Selâhaddîn adlı biyografisi önemli bilgiler barındırmaktaysa da günümüze ulaşmamıştır (Cilt 1, s. 200). Eyyûbî tarihinin dinamiklerini tespit etmek için başvurulması gereken kaynakların başında, Selâhaddîn'le çağdaş olan İbnü'l-Esîr, Bahâeddîn b. Şeddâd, İmâdüddîn el-İsfahânî, Kâdî el-Fâzıl ve İbn Ebî Tayyi'nin eserleri gelmektedir (Cilt 1, s. 202).