Memlükler

Memlükler (Memlûkler), Eyyûbî hanedanının ardından Mısır ve Bilad-ı Şam'da hüküm süren devlettir; son Eyyûbî sultanı es-Salih Necmeddin Eyyûb'un ölümünden sonra yönetim Memlûklere geçmiştir (Cilt 2, s. 78). İbn Haldun da Eyyûbî hanedanlığının iç çekişmelerini ve bunun sonucunda devletlerinin zayıf düşerek yönetimin Memlûklere geçme sürecini anlatır (Cilt 2, s. 79). Kürt tarihi bakımından Memlük dönemi, hem Kürtlerin Mısır ve Bilad-ı Şam'daki askeri-siyasi varlığının hem de Kürt coğrafyasını ayrıntılarıyla kaydeden zengin bir coğrafya-tarih literatürünün dönemidir (Cilt 2, s. 78; Cilt 2, s. 81).

Kürtlerin Memlûk Hizmetine Girişi

Kaynaklara göre Moğolların Bağdat'ı ele geçirmesinden sonra Kürtler bir kez daha Mısır'ın yolunu tutmuştur; bazı kaynaklar, Kürtlerin Mîri olarak bilinen Mîr Behauddin Yakub eş-Şehrezorî'nin, sayıları binlerle tahmin edilen akrabaları ve kabilesinin eşliğinde Bilad-ı Şam'a geldiğini ve bunların daha sonra Bahri Memlûklerin hizmetine girdiğini kaydeder (Cilt 2, s. 78). Bilad-ı Şam Moğol istilalarına maruz kaldığında Kürtler Memlûkleri yalnız bırakmamış, Moğol istilaları ile Haçlı saldırılarına karşı konulmasında büyük rol oynamışlardır (Cilt 2, s. 74).

Memlûk Ordusu ve İdaresinde Kürtler

Memlük dönemi müelliflerinden Kalkaşendî'nin idarî ve askeri tasnifleri çerçevesinde, Kürt mîrlerinin tasarrufu altında olup sayıları yirmi bini bulan ve aynı zamanda Memlûk ordusunun bir bölümünü oluşturan kimselerden söz edilmiştir (Cilt 2, s. 45). Kalkaşendî ayrıca Kürt kabile liderlerinin Memlûkler ve valileri nezdinde iyi bir konuma sahip olduğunu belirtir (Cilt 2, s. 110). Makrizî de Bilad-ı Şam'da h. 4. / m. 10. yüzyılda yüksek mevki ve görevlere getirilen bazı Kürtlerin isimlerini vermektedir (Cilt 2, s. 72).

Kürt mîrlerinin siyasi ağırlığına dair çarpıcı bir örnek el-Umerî'de bulunur: Kürt Mîri İmaduddin Ahmed b. el-Maştub'un devlet içinde güçlü bir nüfuza sahip olduğu ve Hakariye Kürtlerinin önüne geçtiği belirtilir; bu nüfuzu nedeniyle h. 625 / m. 1218'de el-Melik el-Adil'in ölümünden sonra Mısır'ın başına geçen el-Melik el-Kamil'e karşı darbe planladığı ve el-Melik el-Kamil'in Yemen'e kaçmak zorunda kaldığı, daha sonra kardeşi el-Melik el-Muazzam İsa'nın yardıma koşarak Bilad-ı Şam'dan Mısır'a geçtiği anlatılır (Cilt 2, s. 80).

Yönetim Uygulamalarına Bir Örnek

El-Umerî'nin aktardığına göre, Şeyh İzzeddin'e bağlı Kürtlerin isyan hazırlığından haberdar olan Memlûk sultanı Kalevun, Şam'daki naibi Tenkiz aracılığıyla Adeviyye zaviyesini kapattırmıştır (Cilt 2, s. 76). Bu kayıt, Memlûk yönetiminin Kürt gruplar üzerindeki denetim pratiklerine dair belgeli bir örnektir (Cilt 2, s. 76).

Memlûk Dönemi Literatüründe Kürt Coğrafyası

Memlûk döneminde yazılmış coğrafya kitaplarında Kürdistan'ın veya Kürtlerin yaşadığı bölgelerin doğası, dağ, nehir, vadi ve ovaları hakkında birçok bilgi yer almıştır; bu literatür, coğrafi yapıların Kürtlerin sosyo-iktisadî örgütlenme biçimleri üzerindeki etkilerini de ele almıştır (Cilt 2, s. 81). Arap coğrafya literatüründeki yedi iklim taksimi Memlûk döneminde de geçerliliğini korumuş; Ebü'l-Fidâ örfî bölgeleri yirmi sekize ayırmıştır (Cilt 2, s. 54). Cezîre için çizilen sınırları en çok kabul eden Memlûk dönemi coğrafyacısı da Ebü'l-Fidâ'dır; Dicle ve Fırat'ı izleyerek bölge kapsamındaki şehirleri ele almıştır (Cilt 2, s. 62).

Kaynak Yazarları

Memlük Devleti'nin ileri gelen devlet adamlarından sayılan ez-Zahirî gibi müellifler, bu dönemin Kürtlere dair kayıtlar içeren coğrafya ve tarih literatürünün yazarları arasındadır (Cilt 2, s. 45). Eyyûbî sülalesinden gelen ve Hama hâkimi Takıyyüddin Ömer'in torunlarından olan Ebü'l-Fidâ da bu dönemin en çok başvurulan coğrafyacılarındandır (Cilt 2, s. 35).