Memlükler

مەملەکەکان (مەملەکیەکان) دەوڵەتێکە کە پاش خانەوادەی ئەیوبی لە میسر و بلاد لە شامی فەرمانڕەوایەتی دەکات. دوای کۆتا سوڵتانەکەی ئەیوب (سەلح نەجمەدین) دوای کۆچی دوایی ئەیوبی دەسەڵات بەسەر مەملۆکەکان دەگۆڕێت (بەشی ٢، لاپەڕە ٧٨). ابن هەلدون باسی ناکۆکییەکانی خانەوادی ئەیوبی دەکات و لە ئاکامدا دەوڵەتەکانی بە هۆی لاوازبوونەوە و تێپەڕبوونی دەسەڵات بەسەر ماملۆکەکاندا دەکات (بەشى ٢،لاپەڕە٧٩). لەڕووی مێژوویی کوردەوە سەردەمی مەملکی، سەردەمێکی دەوڵەمەندی جوگرافیا- مێژوویییە کە هەم بوونی سەربازی و سیاسیی کورد لە میسر و بیلادشامیش و هەم جوگرافیای کورد بە وردەکارییەکان تۆمار دەکات (جولەی ٢، پەڕەی ٧٨؛ جولەی ۲، پەڕە ٨١). سەرچاوەکان دەڵێن کە کوردەکان دوای داگیرکردنی بەغدا لەلایەن مەغۆلەکانەوە جارێکی دیکە ڕێگای میسریان گرتووە؛ هەندێک سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن کە میر بەحەدین یعقوب اش شەخرەزوری کە بە میسری کوردەکان ناسراوە، لەگەڵ کەسوکاری و خێڵەکەی کە ژمارەیان بە هەزاران کەسایەتیی لێکراوە، گەیشتە دیمەشق و دواتر هاتە خزمەتی بەحری مەملەکان (جلد ٢، پەڕە ٧٨). لە کاتی داگیرکارییەکانی دیمەشقدا کوردەکان ڕۆڵێکی گەورەیان لە بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاریی موگولەکان و هێرشەکانی خاچەڵدا هەبووە. لە چوارچێوەی پۆلێنەکانی کارگێڕی و سەربازیی کەڵکاشەندی لە کاتی نووسەرانی سوپای مەغولەکاندا باسیان لەو کەسانەوە کراوە کە ژمارەیان بیست هەزارە و لەژێر دەسەڵاتی میرانی کورد بوون و لە هەمان کاتدا بەشێک لە سوپای میغولەکە بوون. کەڵکاشەندی ئاماژە بەوەش دەکات کە سەرکردەکانی خێڵی کورد لە لای نملۆکەکان و پارێزگاران پێگەیەکی باشیان هەیە (کلتی ٢،١١٠). ماکرزی ناوی هەندێک لە کوردەکان دەدات کە لە دیمەشق لە سەدەی چواری (٤/م) دا بۆ پۆست و ئەرکێکی باڵا هاتبوون (کلت ٢،٧٢). نموونەیەکی بەرچاوی کێشە سیاسییەکانی میرانی کورد لە (ال-ومری) دا ھەیە: کورد میری ئیمادودین ئەحمەد لە سە. ئاماژە بەوەشکراوە کە ئەلمەستوب ناو دەوڵەتیدا کاریگەرییەکی بەهێز هەیە و لە پێش کوردانی حەکەریەدا بووە؛ بە هۆی ئەو کاریگەرییەوە لە ساڵی ٦٢٥/م. ١٢١٨ لە دوای کۆچی دوایی ئەلمیلیک ئەدیل پلانی داکۆکیکردن لە ئەلمیلک ئەلی کەمیل کە سەرکردایەتی میسر کرد و ئەلی کامیل ناچار بوو بەرەو یەمەن هەڵبچێت، دواتر بە یارمەتی برای ئەلی مالیک ئەلی موعزم عیسا لە دیمەشقەوە بە بیلاد بەرەو میسر چووە (کلد ٢، پەڕە ٨٠). ## نموونەیەک بۆ پەیڕەوەکانی بەڕێوەبردن بەپێی ئەلمەرعی، کەەلێڤانی سوڵتانى مەملوق کە ئاگاداری ئامادەکاریى یاخیبوونى کوردەکان بوو لە لایەن شێخ ئیزەدینەوە، بە رێگەی تەنکیز، جێگری لە دیمەشق، فەرمانگەی ئەدیڤییەى داخست (بەژاری ٢، لاپەڕە ٧٦). ئەم تۆمارە نموونەیەکی بەڵگەنامەیی بۆ کردەوەکانى کۆنترۆڵکردن لە سەر گرووپە کوردەکان لە لایەن حکومەتی مەملۆکەوە (بەجاری ٢, لاپەڕەی ٧٦) لە ئەدەبیاتی سەردەمی نیشتمانیدا، لە کتێبی جوگرافیای کوردیدا کە لە سەردەمی کوردستاندا نووسراوە، چەندین زانیاری لەسەر سروشت، شاخ، ڕووبار، دۆڵ و دەشتەکانی کوردستان و ئەو ناوچانەی کە کوردەکان تێیدا دەژین تێدایە، هەروەها کاریگەری پێکهاتەکانی جوگرافیا لەسەر شێوازی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ئابووری کوردەکان باس کراوە (جلد ٢، پەڕە ٨١). حەوت هەڵسەنگاندنی کەشوهەوا لە ئەدەبیاتی جوگرافیا عەرەبیدا لە سەردەمی مەملوقدا بەردەوام بووە؛ ناوچەکانی ناوخۆی ئەبوڵفیدا بە بیست و هەشت دابەشکردووە (کلتی ٢، لاپەڕە ٥٤). نووسەران وەک ئەز زاهری کە یەکێکە لە پیاوانی باڵای دەوڵەتی دەوڵەتی مەملەکەتی مەمڵەک، لە ناو نووسەرانی جوگرافیا و ئەدەبیاتێکی مێژوویی ئەم سەردەمە کە تێیدا تۆمارەکان دەربارەی کوردەکان هەیە (جولد 2، پەڕە 45). ئەبو فیدا کە نەوەی پاشایەتی ئەیوبی و نەوەی تاکیودین عومەری حەمامە بووە، یەکێکە لەو جوگرافیایانە کە زۆرترین داواکارییان بۆ کراوە (جولی 2،پەڕە 35).