Nasturiler

Nasturiler (Nesturiler), Kürdistan coğrafyasında, özellikle Hakkâri dağları ile Musul çevresinde yaşamış Hristiyan bir topluluktur; Osmanlı coğrafya kaynakları Keldaniler ve Nesturilerin çoğunun Musul merkezi ve civarıyla, Acemistan'daki Rumiye Gölü'ne kadar uzanan Hakkâri dağlarını vatan edindiklerini kaydeder (Cilt 4, s. 102). Kürt tarihinin kaynaklarında Nasturiler, Kürtlerle yüzyıllarca iç içe yaşamış bir komşu topluluk olarak hem coğrafya eserlerinde hem de Osmanlı arşiv belgelerinde geniş yer tutar (Cilt 4, s. 102; Cilt 3, s. 102).

Kaynaklardaki Tanımlar

Kaynaklara göre Nesturilerin ayini Ortodoks usulündedir ve kendilerine mahsus bir lisanları vardır (Cilt 4, s. 102). Geç dönem Osmanlı coğrafya eserlerinde Nasturi ve Keldani topluluklarının eski Keldanilerin ve Süryanilerin torunlarından oldukları ve Kürt soyuna mensup olmadıkları belirtilmiştir (Cilt 4, s. 112). Cezire-i Ulya'yı (Erzurum Yaylası) tanıtan kaynaklarda bölgede Ermeniler ve Süryanilerle birlikte Nesturilerin de yaşadığı ve Nesturilerin patriği Mar-Şimon'un Çölemerik'te ikamet ettiği kaydedilir (Cilt 4, s. 177).

Nüfus ve Yerleşim Kayıtları

Kamusü'l-Âlâm'ın Şemdinan maddesinde, Van Vilayetinin Hakkâri Sancağına bağlı bu kazanın ahalisi 3.000 kadar Nesturi, 2.000 İsraili ve 15.000 Kürt ve Türk olarak verilmiştir (Cilt 4, s. 133). Coğrafya kaynaklarında Siirt ahalisi de Kürtler, Ermeniler, Yakubi ve Nesturilerden ibaret gösterilir (Cilt 4, s. 86). El-Cezire bölgesinin nüfusuna dair kayıtlarda ahalinin onda dokuzunun İslam, kalanının Musevi, Keldani ve Nesturi olduğu yazılıdır (Cilt 4, s. 166). Vilayet salnamelerindeki nüfus tasniflerinde gayrimüslimler Rum, Ermeni, Yahudi, Süryani ve Nesturi olarak ayrı ayrı kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 262). Osmanlı arşivindeki haritalar arasında Van ile Bitlis vilayetlerinde Kürtlerin, Ermenilerin ve Nasturilerin nüfus miktarını gösteren bir harita da mevcuttur (Cilt 3, s. 114).

Osmanlı İdaresiyle İlişkiler

Osmanlı arşivinde Nasturilerin idari talepleri de belgelenmiştir: Sadaret evrakı içinde, Nasturi patriğinin milletinin 1846 yılında idarî olarak Musul veya Erzurum vilayetlerinden birine bağlanmasına yönelik Arapça mektubu yer alır (Cilt 3, s. 60). Kürt-Ermeni-Nasturi ilişkileri, Dâhiliye Nezareti kataloglarında başlı başına bir belge konusudur (Cilt 3, s. 102). Yıldız evrakında Musul'da Kürtlerle Nesturiler arasındaki arazi sorunlarına dair yazışmalar bulunur (Cilt 3, s. 94). Kaynaklar, Kürtlerin Ermeni ve Nesturilerle ilişkilerinin büyük ölçüde asayiş olayları çerçevesinde geliştiğini ve Rusya ile İran başta olmak üzere Avrupalı devletlerin de bu meselelere dâhil olduğunu kaydeder (Cilt 3, s. 79).

Birinci Dünya Savaşı ve Sonrası

Birinci Dünya Savaşı dönemi kataloglarında Nasturilerin silahlandırılması belgelenen konular arasındadır (Cilt 3, s. 107). Dönemin kaynaklarında, Nesturilerin yaşadığı yerlerde beş seneden beri İngiliz misyoner Mr. Braun'un bulunduğu kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 173). Mütareke dönemine ait belgelerde, İngilizlerin Seyit Taha ile Nasturiler arasında ittifak teşkil ederek İran'a iltica etmiş olan Van Nasturilerini İmadiye bölgesinde iskân ettirme girişimleri ve Seyit Taha'nın Nasturilerle ittifak kurmasıyla aşiretler arasında itibarını kaybettiğine dair raporlar yer alır (Cilt 3, s. 119). Aynı dönemde Nasturilerden teşkil edilen kuvvetlerin Hristiyan köylerinin muhafazasına yönelik jandarma vazifesi gördüğüne dair beyanlar da kayıtlıdır (Cilt 3, s. 126).