Tahrir Defterleri

Tahrir defterleri, Osmanlı Devleti'nin ele geçirdiği bölgelerin idari birimlerini ve vergi mükelleflerini kaydettiği, Osmanlı arşivinin en önemli kaynakları arasında sayılan defter serileridir (Cilt 3, s. 18). Kürt tarihi bakımından bu defterler, 16. yüzyıldan itibaren Kürdistan'daki sancak ve nahiyelerde yaşayan Kürtlerin sosyoekonomik durumu, temel geçim kaynakları, uğraş alanları ve köy isimleri hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşılabilen temel kaynaklardır (Cilt 3, s. 20).

Hazırlanışı

Tahrir emini, daha önce yapılan tahrirleri karşılaştırarak tımar sahiplerinin durumlarında ve gelirlerinde meydana gelen değişikliklerin tespitini yapmakla göreve başlardı (Cilt 3, s. 19). Tahrir tamamlandıktan sonra tımarların yeni durumlarını gösteren Tımar İcmal Defterleri hazırlanır, bölge ile ilgili ayrıntıları gösteren Mufassal Defterler temize çekilerek padişaha sunulurdu; defterlerin bir kopyası beylerbeyi ve sancakbeyi yanında bulunurdu (Cilt 3, s. 19). Bir bölgenin tahriri yapılırken yalnızca has, zeamet ve tımar gelirleri değil, bölgedeki evkafın gelirleri de yazılırdı (Cilt 3, s. 19).

Kürt Beyleri ve Yurtluk-Ocaklık Kayıtları

Tahrir kayıtlarında Kürt beylerinin yönetimindeki yurtluk-ocaklık statüsüne dair bilgiler de yer alır; "hiyn-i fetihte bazı ümeraya hizmet ve itaatleri mukabelesinde" süreklilik esasıyla tevcih edilen sancaklar için divan ıstılahında "yurtluk ve ocaklık" dendiği ve Kürdistan beyleri ve hâkimlerinin bu kabilden olduğu kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 19). Bayezid sancağının 33 numaralı Mufassal Tahrir Defteri de Kürt beylerinin isimleri hakkında önemli bilgiler vermekte ve Kürtlerin sosyoekonomik hayatına dair kayıtlar içermektedir; deftere göre sancak Eleşkirt, Şelve, Ovacık, Diyadin, Bayezid, Urut ve İskender Kalesi olmak üzere toplam yedi livadan müteşekkildi (Cilt 3, s. 25).

Bölge Defterlerinden Örnekler

Diyarbekir Eyaleti'nin Amid livasına ait 12 Rebiülevvel 932 / 27 Aralık 1525 tarihli ve 134 numaralı icmal defteri, Kürtlerin sosyoekonomik ve toplumsal yapısı için önemli bir unsur olan aşiretler hakkında kayda değer bilgiler verir; defterde Amid livasının Amid, Hani, Tercil, Kulp, Çıska ve Beşika nahiyelerinin köylerinde bulunan tımarların bilgisi yer almaktadır (Cilt 3, s. 20). 251 numaralı icmal defteri ise Garb-i Amid, Şark-i Amid, Salat, Berazi, Savur, Mardin, Zerkan ve Viranşehir gibi idari birimleri kapsar (Cilt 3, s. 21).

Malatya ve Adıyaman bölgesi için hem mufassal hem icmal defterleri tutulmuş, 967/1560 tarihli Malatya Mufassal Tahrir Defteri düzenlenmiştir (Cilt 3, s. 22). Bu defterde Malatya, Gerger kazası ile birlikte Şehir, Kasaba, Arguvan, Akçadağ, Kâhta ve Behisni gibi toplam 18 nahiyeden meydana gelmektedir (Cilt 3, s. 23). Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait Hınıs Livası Mufassal Tahrir Defteri'nde Hınıs, Varto, Bulanık ve Malazgirt gibi nahiyeler kayıtlıdır; defter, livanın mirliva, kadı, kasaba, kale, zeamet, sipahi ve cebelü, köy, mezraa ve nefer sayılarını özet olarak verir (Cilt 3, s. 24). Osmanlı arşivinin tapu tahrir fonunda Kars sancağına ait tahrir defterleri de bulunmaktadır (Cilt 3, s. 24). 943/1537 tarihli Haleb Mufassal Tahrir Defteri'nin girişinde ise nahiyelerin isimleri ve bir kanunname yer alır (Cilt 3, s. 26).

Sınırları ve Yorum Sorunları

Tahrirlerde vergi mükellefleri yalnızca Müslim ve gayrimüslim olarak belirtildiğinden, kayıtlı halkın ne kadarının Kürt, Türk veya Arap olduğunu belirlemek zordur; ancak coğrafi bölgelerde ağırlıklı olarak yaşayan milletlere bakarak etnik yapı üzerine kanıya varılabilir (Cilt 3, s. 26). Tahrir defterlerini tamamlayan Tımar Ruznamçe defterlerinde ise Kürt beylerinin akrabalarına verilen toprak cinsi ve miktarı hakkında ayrıntılı bilgiler yer alır; 946/1539 yılında Palu beyi Cemşid Bey'in oğluna yapılan zeamet tevcihi bu kayıtlardandır (Cilt 3, s. 27).