Tahrir Defterleri

کتێبەکانی تەحریر کۆمەڵێک کتێبن کە لە نێوان گرنگترین سەرچاوەکانی ئەرشیفی عوسمانی هەژمار دەکرێن کە یەکینەکانی بەڕێوەبردن و بەرپرسیارێتی باجەکانی ناوچەکانی داگیرکراوی دەوڵەتی عوسمانیدا تۆمار دەکرێن (جلد ٣، پەڕە ١٨). لەڕووی مێژووی کوردەوە، ئەم کتێبانە سەرچاوەی سەرەکین کە زانیاری وردیان لەسەر دۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووریی کوردەکان لە کوردستان لە سەدەی ١٦ەوە، سەرچاوەکانی سەرەکی بژێوی ژیان، بواری پیشەسازی و ناوەکانی گوندەکان دەستدەکەوێت (جلدی ٣،پەڕە ٢٠). ## ئامادەکردنی تەحریر بە بەراوردکردنی تەحریفەکانی پێشوو دەستپێدەکرد و ئەرکی دیاریکردنی گۆڕانکارییەکان لە دۆخی و داهاتەکانی خاوەن تەحریمەکان دەکرد (توێ 3, لاپەڕە 19). (١٩) لە کاتی دەستکاریکردنی ناوچەیەکدا، نەک تەنها داهاتی خاشاک و کەرەسە، بەڵکو داهاتی خێزانەکانی ناوچەکەشی تۆمار دەکرا. لە تۆمارەکانی تەحریریشدا زانیاری لەسەر باری باری باری ماڵی و ماڵی لەژێر دەسەڵاتی پیاوانی کورددا هەیە؛ لە زاراوەی ديواندا بۆ ئاڵاکان کە بە پێی بەردەوامیی "لە خزمەتی و گوێڕایەڵی هەندێک لە هین-ی فەتحدا" پێشنیار دەکرێن "ماڵ و ماڵی" و تۆمار کراوە کە پیاوانی کوردستان و حوکمەکانیان لەو خێڵە بوون (جلد ٣، لاپەڕە ١٩). کتێبی موفاسڵ تەحریری ژمارە ٣٣ی ئاڵای بەئیزید زانیاری گرنگ لەبارەی ناوی گەورەکانی کورد دەدات و تێیدا تۆمارەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابوری کورد هەیە؛ بەپێی ئەو کتێبە ئاڵاکە لە کۆی حەوت لیڤادا پێکهاتووە کە بریتین لە: ئەلەشکیرت، شەلڤە، ئۆواجێک، دیادین، بەئیزید، ئوروت و قەڵای ئیسکەندەر (جلد ٣، لا ٢٥). نموونەی کتێبەکانی ناوچەی ## کتێبەکەی ژمارە 12 Rebiülevvel 932 / 27 دسمبر 1525 و ژمارە 134 کە تایبەتە بە حیزبی ئەمید لە پارێزگای دیاربەکیر زانیاریی زۆری لەسەر ڕەگەزەکان هەیە کە بۆ پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ئابووری کوردەکان گرنگن. کتێبی گشتی ژمارە ٢٥١ گارب-ئامید، شارک-ئەمید، سالات، بێرازی، ساڤور، ماردین، زێرکان و ڤیرانشەھیر دەگرێتەوە (جلد ٣، پەڕە ٢١). کتێبی فەرهەنگی و فەرهەنگ بۆ مالاتیا و ناوچەی ئەدیامەن هەڵگیراوە، کتێبی تەحریریری مەلاطیا موفاسال لە ساڵی ٩٦٧/١٥٦٠ داڕێژراوە (جلدی ٣،پەڕە ٢٢). لە کتێبی حیسابی حیسبی (حیسبی حینس) ی سەردەمی سوڵتان سولەیماندا، لە کتێبە حیسب (حسینس) دا (حینس، ورتو، بلانک و مالاجیرت) دا، کتێبەکە بە گشتی ژمارەکانی میرلیڤا، ژن، قەڵا، قصر، زیامەت، صباهی و جەبل، گوند، مزرعه و نەفرەکان، (حسبی حوسبی حاسبی حەسبی حئسبی حسینس، حسبیحوسبیح، حوسنی حیس بیحسین، حەسنی حوسینی حیسنی حەسینی حەسەنی حیسینی حوسن، حیسانی حیسین، حاسنی حاسینی حاسین، عوسنی و حیسونی حیسن، محسبی الحیسنی، حەیسی حیسێنی حیسەنی حەسین، محسن حیس نیف، حسینی حسنی حئسنی حەینی، محسین حیسبین، حەشنی حەشینی حسینی، حاشینی حاشنی حاشین، خ لە دەستپێکی کتێبی (حەلەب موفصال تەحریر) لە ساڵی 943/1537 دا ناوی ناوە و یاسایەکی تێدایە (جلد 3، لاپەڕە 26). ## سنور و کێشەکانی تێبینی لە تەحیرەکاندا موچەڵیانی باج تەنها موسوڵمان و بێ موسوڵمانن، بۆیە سەختە دیاری بکرێت کە ژمارەی دانیشتوانی تۆمارکراوە کورد، تورک یان عەرەبن، بەڵام دەکرێت بە پشتبەستن بە نەتەوەکان کە بە زۆری لە ناوچە جوگرافییەکاندا دەژین، دەستنیشان بکرێت لەسەر پێکهاتەی ئیتنی (جلدی 3،لاپەڕە 26) لە کتێبەکانی تیمار ڕوسێنمچە کە کتێبی تەحریری تەواو کرد، زانیاری ورد لەسەر ڕەگەز و بڕی زەوییەکان کە بە خزمەکانی گەورەکانی کورد دراوەتەوە، تێدایە.