Malatya

مەلەتی، ناوەندێکە کە دەکەوێتە سنووری ڕۆژئاوای جوگرافیای کوردنشین، لە سەرچاوە مێژووییەکاندا زۆر ناوی لێبراوە، چ لە ئەدەبیاتی جوگرافیای سەردەمی ئیسلامیدا و چ لە تۆمارەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا. سەرچاوە کلاسیکییەکان وەک یەکێک لە ناوچە دوورەدەستەکان ناوی دەبەن کە دانیشتوانی کورد بەرەو ڕۆژئاوا درێژ دەبنەوە.

لە سەرچاوەکانی سەردەمی ئیسلامیدا

لە سەرچاوەکانی جوگرافیا و گەشتیاریی سەردەمی ئیسلامیدا پەیوەندیی ناوچەکە لەگەڵ هۆزە کوردەکان تۆمارکراوە: هۆزی حەسەنانییە کە ئەلعومەری باسی دەکات، لەم سەرچاوانەدا ئاماژەی پێکراوە (بەرگی 2، ل. 40).

یەکێک لە دیارترین شوێنەوارەکانی شارەکە لە مێژووی کورددا ناوی قەڵاکانە. ئیبن شەداد، جگە لە حیسنولئەکراد (قەڵای کورد)، باس لە قەڵایەک بە ناوی "قەڵاتولئەکراد" (قەڵای کورد) لە مەلەتی دەکات (بەرگی 2، ل. 75). بە هەمان شێوە، ئەلزاهیریش باس لە شوێنەکانی وەک قەڵای کورد و حیساری کورد لە مەلەتی دەکات کە دەدرێنە پاڵ کورد (بەرگی 2، ل. 45). بەغدادییش، لە کاتی ژماردنی قەڵاکانی سەر بە دیار-ی بەکر، باس لە قەڵای شامشەقا دەکات کە دەکەوێتە نێوان ئامەد و مەلەتی (بەرگی 2، ل. 113).

تۆمارەکانی تەحریری عوسمانی

لە سەردەمی عوسمانیدا، مەلەتی وەک یەکێک لەو ناوچانەی کە کورد بە چڕی تێیدا دەژیا، لە تۆمارەکانی تەحریردا جێگەی گرتووە. بۆ ناوچەی مەلەتی و ئادیامان، هەردوو دەفتەری موفەسسەل و ئیجمال تۆمارکراون؛ دەفتەری تەحریری موفەسسەلی مەلەتی بە ڕێکەوتی 967/1560 ڕێکخراوە؛ هەروەها دەفتەری ئیجمالی خارپوت ژمارە 264یش لەنێو تۆمارەکانی ناوچەکەدایە (بەرگی 3، ل. 22).

لەو دەفتەرەدا مەلەتی، لەگەڵ قەزای گەرگەر، لە کۆی 18 ناحیە پێکهاتووە وەک: Şehir, Kasaba, Arguvan, Akçadağ, Karahisar, Kâhta, Behisni, Keysun, Gölbaşı, Erkenek؛ هەروەها دەفتەری ئیجمالی ژمارە 307 بە هەمان ڕێکەوت تۆمارکراوە (بەرگی 3، ل. 23).

سەدەی نۆزدەهەم و بەڵگەنامەکانی ئەرشیف

لە سەدەی نۆزدەهەمدا، مەلەتی لەگەڵ ئاراپگیردا خرایە ناو چاکسازییەکانی تەیمزاتەوە و دەکرێت لە تۆمارەکانی ئەم سەردەمەدا دەست بە ئەندامانی یەکەمین ئەنجومەنەکانی ئیدارە کە لە ناوچەکەدا دامەزران، بگات (بەرگی 3، ل. 59). لە کۆتایی سەدەکەدا، شارەکە بووە گۆڕەپانی ڕووداوە گرنگەکانی مێژووی کورد: بەڵگەنامەکانی ئەرشیف ڕوونکردنەوەکانی پەیوەست بە پرسی عەلی گالیپ بەگ، بینباشی نۆئێل و موتەسەڕیفی مەلەتی خەلیل بەدرخان لەخۆدەگرێت (بەرگی 3، ل. 134).

لە تەلەگرامەکانی ساڵی 1919دا، سەرۆکی شارەوانی مەلەتی و دەستەی ئیدارە ناڕەزایەتییەکانیان بەرامبەر بە دامەزراندنی ئەرمینیا لە ناوچەکەدا ڕاگەیاندووە (بەرگی 3، ل. 140)؛ هەروەها عەبدولوەهاب، سەرۆکی شارەوانی مەلەتی، لەگەڵ 32 کەس لە زانایان و گەورەکانی شارەکە، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە تەسلیمکردنی ویلایەتەکانی ڕۆژهەڵات بە ئەرمینیا، تەلەگرامیان بۆ سوڵتان ناردووە (بەرگی 3، ل. 143).