Malatya

Malatya, Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın batı sınırında konumlanan, tarihî kaynaklarda hem İslamî dönem coğrafya literatüründe hem de Osmanlı arşiv kayıtlarında sık anılan bir merkezdir. Klasik kaynaklar onu, Kürt nüfusunun batıya doğru uzandığı uç bölgelerden biri olarak anar.

İslamî dönem coğrafya ve seyahat kaynaklarında bölgenin Kürt kabileleriyle ilişkisi kayıtlıdır: El-Umerî'nin söz ettiği Hesnaniyye kabilesi bu kaynaklarda zikredilir (Cilt 2, s. 40).

Şehrin Kürt tarihindeki en belirgin izlerinden biri kale isimleridir. İbn Şeddad, Hısn'ül-Ekrad'a (Kürt Kalesi) ek olarak Malatya'da "Kaletu el-Ekrad" (Kürt Kalesi) adında bir kaleden söz eder (Cilt 2, s. 75). Aynı şekilde Ez-Zahirî de Kürtlere nispet edilen Malatya'daki Kürt Kalesi ve Kürt Hisarı gibi yerlerden bahseder (Cilt 2, s. 45). Bağdadî ise, Diyar-ı Bekr'e bağlı kaleleri sayarken Amed ile Malatya arasında bulunan Şamşeka Kalesi'ni zikreder (Cilt 2, s. 113).

Osmanlı döneminde Malatya, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerden biri olarak tahrir kayıtlarına geçmiştir. Malatya ve Adıyaman bölgesi için hem mufassal hem icmal defterleri tutulmuş; 967/1560 tarihli Malatya Mufassal Tahrir Defteri düzenlenmiştir; ayrıca 264 numaralı Harput icmal defteri de bölgenin kayıtları arasında yer alır (Cilt 3, s. 22). Bu defterde Malatya, Gerger kazası ile birlikte Şehir, Kasaba, Arguvan, Akçadağ, Karahisar, Kâhta, Behisni, Keysun, Gölbaşı, Erkenek gibi toplam 18 nahiyeden meydana gelmektedir; aynı tarihli 307 numaralı icmal defteri de kayıtlıdır (Cilt 3, s. 23).

19. yüzyılda Malatya, Arapgir ile birlikte Tanzimat reformlarına dahil edilmiş ve bölgede kurulan ilk idare meclislerinin üyelerine bu döneme ait kayıtlardan ulaşmak mümkün hâle gelmiştir (Cilt 3, s. 59). Yüzyılın sonuna doğru şehir, Kürt tarihinin önemli olaylarına da sahne olmuştur: arşiv belgeleri, Ali Galip Bey, Binbaşı Noel ve Malatya Mutasarrıfı Halil Bedirhan meselesine ilişkin izahatları içerir (Cilt 3, s. 134). 1919 tarihli telgraflarda Malatya Belediye Reisi ile idare heyeti, bölgede Ermenistan teşkiline yönelik tepkilerini bildirmiş (Cilt 3, s. 140); ayrıca Malatya Belediye Reisi Abdülvahhap ile şehrin ulema ve eşrafından 32 kişi, Vilayat-ı Şarkiye'nin Ermenistan'a terkine tepki olarak Sultan'a telgraf çekmiştir (Cilt 3, s. 143).