Nusaybin

نوسایبین (بە ناوی کۆن نسیبیس) شارێکە لە Mezopotamia لە ناوچەی دێرین Rabia و لە مێژوودا لە سەردەمی کۆنەوە تا سەردەمی عوسمانییەوە زۆر ئاماژە بۆ کراوە. لە مێژوویدا دەستی لە نێوان ئیمپراتۆریەت و خانەوادەکاندا گۆڕیوە، سەرچاوەکانی ئاو و زانایانەوە دەرکەوتووە. شاپوور باس لە شەڕ و ناوچەی نێوان سوپای ڕۆمانی دەکات؛ باس لەوە دەکات کە فارسەکان داوای تەسلیمکردنی کۆردوان، نیسیبیس و سینگارا دەکەن لەگەڵ مۆخۆینا (میکس) و زەبدیکان و پانزە قەڵای دیکە وەک رزگاری (کلتی ١، ٤٩) ، هەروەها شاهێ ساسانی یەکەم لە مێژووی مار یەشوع کە باس لە سەردەمی ٤٩٤-٥٠٦/٧ی زایینی دەکات. ئەو شارە وەک خاڵێکی سنووری جوگرافی لە مێژووی مار قارداغدا تێدەپەڕێت کە زانیارییەکانی لەسەر سەدەی چوارەم تێدایە: ناوچەی ئەدیابەن وەکوو ناوچەیەک پێناسە دەکرێت کە لە نەسەیبینەوە تا ڕووباری دیالە درێژ دەبێتەوە (بەشی ١، ٥٨). ## جوگرافیای سەردەمی ئیسلامی لە سەردەمی ئاینی ئیسلامیدا، میزۆپۆتامیاى سەرەوە، بە ناوى ئەلجەزیرە و ناوچەکانى ناوى نوسایبین بووە یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانى کتێبەکانى مێژوو و جوگرافیاى ئیسلامى لە سەردەمى یەکەمدا (توێمى ١، لاپەڕە ٨٧). بە پێی جوگرافی کە ئیبن هاڤکاڵ نەخشاند، دیارەی رابیا ناوچەیەکی ڕۆژهەڵاتی و باشوری خاکی جەزیرە، کە ناوەندی موسڵە و نوسایبین یەکێکە لە شارە سەرەتاییەکانی وەک جەزیران، ئیبن عومەر (جەزیر) ، بێلێد، رەسوڵین، سنگر؛ سنوورەکان لە تور عەبیدین کە ڕوو لە نوسائیبین دەکات لە ڕۆژئاوا تا دیجلە درێژدەبن (کلتی ٢، لاپەڕە ٦٢). شاری دیمەشق باسی لەوە دەکات کە بەرد و باروو لە سەرچاوەکاندا کۆدەکرێتەوە بۆ ئەوەی شارەکە لە ژێر ئاودا نەبێ (جلد ٢، پەڕە ١٠٢). هەروەها بەرهەمهێنانی ئاوی گوڵ لە شارەکە بەناوبانگە. زۆرێک لە جوگرافەکان باسی شارەکەیان کردووە (کلتی ٢، پەڕە ١٠٣). ## نوسینەکانی دەسەڵات، بووە بابەتی ناکۆکییەکانی نێوان هێزە جۆراوجۆرەکان. عومەریش باس لەوە دەکات کە نوسایبین لە سەردەمی موغڵ و مەملوقدا لە نێوان ڕووبارەکانی دیجل و فورات لە کوردستان بەشێکی جوگرافیای فراوان پێکهێناوە کە لە دەشتەکانی ماردین بڵاوبووەتەوە (کلتی ٢، لاپەڕە ١٠٣). ## سەردەمی عوسمانی لە ڕێكخراوی ئیدارەی عوسمانیدا نوسایبین وەك یەكێك لە رووداوەكانی ئاڵای ماردین كە سەر بە پارێزگای دیاربەكر بووە، لەگەڵ جزیری و ئاڤینا و میدیات و شرنەك یادی دەكرێتەوە (کلتی ٤،١١١٩).