Nusaybin

Nusaybin (antik adıyla Nisibis), Yukarı Mezopotamya'da, Diyar-ı Rabia bölgesinde yer alan ve antikçağdan Osmanlı dönemine kadar tarihî kaynaklarda sıkça anılan bir şehirdir. Tarih boyunca farklı imparatorluk ve hanedanlar arasında el değiştirmiş, su kaynakları ve âlimleriyle öne çıkmıştır.

Antikçağ kaynaklarında Nisibis, Corduene ile birlikte zikredilir. Sefere bizzat katılan Ammianus Marcellinus, Sasani şahanşahı II. Şapur ile Roma ordusu arasındaki savaşları ve bölgeyi ayrıntılı biçimde anlatır; Perslerin fidye olarak Moxoena (Miks), Zabdicena ve on beş kale ile birlikte Corduena, Nisibis (Nusaybin) ve Singara'nın (Sincar) teslimini talep ettiğini aktarır (Cilt 1, s. 49). MS 494-506/7 dönemini anlatan Mar Yeşua'nın kroniğinde ise Sasani şahı I. Kawad'ın seferleri ve bu bölgelerdeki kıtlık işlenir; bu çerçevede bir topluluğun Kawad'a karşı ayaklanarak Nisibis/Nusaybin'i ele geçirmeye çalıştığı ve uzun süre savaştığı kaydedilir (Cilt 1, s. 53). Şehir, dördüncü yüzyıla dair bilgiler içeren Mar Qardagh Tarihi'nde de coğrafi bir sınır noktası olarak geçer: Adiabene bölgesi, Nusaybin'den Diyala Nehri'ne kadar uzanan alan olarak tarif edilir (Cilt 1, s. 58).

İslami dönemde Yukarı Mezopotamya, el-Cezîre adıyla anılan ve içinde Nusaybin'in de bulunduğu topraklarla birlikte ilk dönem İslâm tarih ve coğrafya kitaplarının başlıca konularından biri olmuştur (Cilt 1, s. 87). İbn Havkal'ın çizdiği coğrafyaya göre Diyar-ı Rabia, Cezîre topraklarının doğu ve güney kesimlerinde, merkezi Musul olan bölgedir ve Nusaybin, Cezîretu İbn Ömer (Cizre), Beled, Rasulayn, Sincar gibi başta gelen şehirlerinden biridir; sınırlar batıda Nusaybin'e bakan Tur Abidin'den Dicle'ye kadar uzanır (Cilt 2, s. 62).

Coğrafyacı İbn Havkal'ın bizzat aslen Nusaybinli olması şehrin ilim çevresindeki yerini gösterir (Cilt 2, s. 18). Şehir, su kaynaklarının bolluğuyla coğrafya kitaplarında öne çıkan konulardan biridir; zengin sular havasını da etkilemiş, dışarıdan gelenleri bunaltan, hatta bazen hastalandıran boğucu bir nitelik kazandırmıştır. Dımaşkî, şehrin sular altında kalmaması için kaynaklara taş ve kurşun yığıldığından söz eder (Cilt 2, s. 102). Şehrin gül suyu üretimi de meşhurdur; İbn Battûta, gül suyu ve esans konusunda Nusaybin'in eşi benzeri olmadığını kaydeder. Birçok coğrafyacı ayrıca şehrin öldürücü akreplerinden söz etmiştir (Cilt 2, s. 103).

Nusaybin, çeşitli güçler arasındaki çekişmelere konu olmuştur. İbn Şeddad, şehrin Dustekî Hükümdarı Bad döneminde önce Dustekî Devleti'nin, ardından Mervanî Devleti'nin egemenliği altına girdiğini, Eyyûbî Devleti'nin eline geçinceye kadar çeşitli güçler arasında el değiştirdiğini ve nihayet Moğolların eline geçişini anlatır (Cilt 2, s. 102). El-Umerî ise Nusaybin'in, Kürtlerin Moğol ve Memlûk dönemlerinde Dicle ve Fırat Nehirleri arasında, Mardin'deki ovalara yayıldığı geniş coğrafî alanın bir parçasını oluşturduğunu aktarır (Cilt 2, s. 103). Cezîre, Botan, Hısnu Keyfâ ve Suruç ile birlikte Nusaybin mîrlerinin bağlılıklarını bildirdiği de kaydedilir (Cilt 2, s. 64).

Osmanlı idarî düzeninde Nusaybin, Diyarbekir vilayetine bağlı Mardin sancağının kazalarından biri olarak yer alır; Cizre, Avina, Midyat ve Şırnak ile birlikte anılır (Cilt 4, s. 119). Vilayet salnamelerine yansıyan kayıtlarda Mardin sancağına bağlı Nusaybin kazasında 243 köy ve 7 nahiye bulunduğu görülmektedir (Cilt 4, s. 127).