Salname

ساڵنامەکان لە زمانی فارسی "سال" (ساڵ) و "نام" (نووسە نووسراوەکە) وەرگیراوە و لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانییەوە لەلایەن دامەزراوە فەرمی و تایبەتەکانەوە بڵاوکراوەتەوە، واتە "ساڵ و بەڵگەنامە نووسراوەکان" (جلد ٤، ٢٤٣). ## جۆرەکان و مێژوونووسی سڵەنامەکان بە دوو جۆر دابەشکراوە کە فەرمی و تایبەتن و سڵێنامە فەرمییەکانش بە سێ جۆر دابەشکراون بە شێوەی سڵنامە دەوڵەتییەکان، سڵینامە چاودێرییەکان و سڵاونامە پارێزگاکان (سڵت ٤، سەرپەرشتی ٢٤٣). سڵانەمە دەوڵەتەکان لە نێوان ساڵانی ١٨٤٧-١٨٨دا کۆی ٦٨ جار دەرکراون؛ سڵێندەی یەکەم لە ساڵی ١٨٤۷ دا لەلایەن ئەحمەد ڤەفیق پاشا لە سەرۆکایەتی مستەفا ڕەشید پاشا ئامادەکرا، لە ساڵانی دواتر ئەحمەت جەودەت پاشا لەنێوان ئەو بایروکراتانەی کە سڵێمانی ئامادەکردووە، بەشدار بووە (سڵاو ٤، سه ل ٢٤۳). ئەم شێوازە تا ساڵی 1918 بەردەوام بوو کە دوایین پەیمانی دەوڵەتی دەوڵەتی عوسمانی بوو (بەجلی ٤، ٢٥٠). لە پەیمانەکانی چاودێرییەوە پەیمانەکان لە نێوان ساڵانی ١٨٩٨-١٩٠٣ دەرچووە، کە لەوانە پەیمانەکەی ساڵی ١٩٠٢ نەگەیشتووە (بەجی ٤، بەجلی ٢٥۰). لە دەرەوەی ویلایەتەکان ناوی کۆنسوڵەکانی دەوڵەتی بیانی لە پارێزگاکان دەخاتەڕوو؛ لە ناو ئەو تۆمارانەدا دەتوانرێت کۆنسۆڵەکانی ئێران لە پارێزگای ئیرزورم، بەغداد، وان و موسڵ و کۆنسولەکانی پارێزگاکانی کورد لە بەریتانیا، فەرەنسا و ڕووسیا بەدواداخرێت (جلد ٤، لاپەڕە ٢٥٢) و لە نێوان ساڵانی ١٨٦٦-١٩٠٨ لە لایەن چاودێری سەربازییەوە چاپکراون و تایبەتن بە ئامارەکان بە سەرباز و کاربەدەستان و پێشمەرگەکان و پلەکان (جلدی ٤،لاپەڕە٢٥٢). لە ساڵنامەکانی دەوڵەتدا جوگرافیای کورد لە سەرەتای ساڵنامەی دەوڵەتیدا هاتووە ناو تۆمارەکانی کوردستان: بەپێی ساڵنامەیەکی ١٨٤٧، ڕاوێژکاری سوپای ئانادۆڵ عوسمان پاشا، ناوەندی سەربازی هەرپوت بوو و سوپاکە لە پێگەەکانی دیاربەکیر، ماردین، ئیرزورم، بیتلیس، کارس، سیڤاس، مالاتیا، حیسن-ی مەنسور (ئادیامان) ، سیڤێرک و پرتیک پێکهاتبوو (کلتی ٤، لاپەڕە ٢٤٦). لە هەمان نوسیننامەدا شوێنەکانی سەربە پارێزگاری ئیرزورم وەزیر ئیززەت پاشا وەک: چڵدر، کارس، بەئیزید، وان و موش (جلد ٤، ٢٤٦). لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمدا نوسینەکان وردتر بوونەوە. لە ساڵی ١٨٨٠ەوە ناوەکانی پارێزگاری پارێزگای ڤان، نوسەر و فەرمانبەرانی دیکەی پارێزگاکە بە شێوەیەکی ڕێک وپێکراوەوە بەدواداچوون دەکرێت (جلدی ٤، ٤٤٨). سڵێنامی ویلایەتەکان پێکهاتووە لە سڵێمانی موش، ڤان، حەکاری، جزیری و دیاربەکر (Cilt 4, s. 247). ## سڵەنامی ویلیەتەکان کاربەدەستانی ویلایەتە بوون کە ئەم سڵنەمانە ئامادەکردووە، چونکە زۆربەی جار لە چاپخانەی ویلایەتییەکاندا چاپ دەکرێن. بۆ نموونە بەشی دووەمی سڵێنی ویلایەتى دیاربێکر لە ساڵی 1885 شاعیر و دەوڵەتمەندە دیاربەکیری سەید پاشا نووسیویەتی. مەرجی سەرەکی دەرکردنی سەڵنامەکە هەبوونی چاپی فەرمی بوو، بۆیە لە هەندێک پارێزگا ژمارەی سەڵمانەکان کەمی ماوەتەوە (کلتی ٤، ٢٥٣). لە پارێزگاکانی پەیوەندیدار بە مێژووی کوردەوە تا ئەمڕۆ، سەڵمانی بەغدا (٢٠ ساڵ لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥-١٩٠٧) ، دیاربەکیر (٢٠ساڵ لە نێوان ساڵی ١٨٦٩-١٠٥) ، حەلەب، ئیرزورم، بیتلیس، مامورەتولەزیز، موسڵ و وان (١٩٩٧، یەک ساڵ) ، سەڵمانە. لەڕووی زانیارییەکانیانەوە کە تێدایە، سڵنامەکانی دیاربەکیر و حەلەب بە تایبەت لەڕوی زانیاری مێژوویی و جوگرافییەوە زۆر دەوڵەمەندن (کلید ٤، لاپەڕە ٢٤٤). لە فیرستی سڵمانەکانی ویلایەتی دیاربێکیر ساڵی ١٨٨٥دا، سەرناویەکانی وەک ڕۆژنامە، ڕووداوە گرنگەکان، دەڤەرەکانی پارێزگا، ئاڵا و روداوەکان، ئاماری ئاڵا، یەکێتی سەربازی، سەرۆکانی ڕۆحی، کۆنسۆڵە بیانییەکان، دۆخی زەوی، ڕووبارە گەورەکان، شاخەکان، کانزاکان، دانیشتوان، جوتیار، بازرگانی و ئاژەڵداری تێدایە (کلیدی ٤،لاپەڕە٢٥؛ کلید ٤,لاپەڕی ٤،لپەڕە ٤). لە مێژووی پارێزگاکەی سالنامە دا لەژێر ناونیشانی "حوکام-ی کوردستان" سەردەمی پیاوانی کورد دانراوە؛ مێژووی فەرمانەکانی جەزری، پالو، حەسەنکیف، زیرکی و مییافاریکین/سلوان لەگەڵ حوکمەکانی ئیگل و چەرمیکی خەڵکی میردەسی تۆمارکراوە (کلتی ٤، پەڕەی ٢٥٧). ## داتاکان بۆ مێژووی کورد تۆمارکراوەکان تۆمارکراوە کە تاک و یەک ناسینی خێڵەکانی کورد دەکەن: لە گێڕانەوەکانی دیارەبەکیردا تۆمار کراوە کە خێڵەکەی کیکی لە نێوان قەڵای کیکی تورکان و کیکی هەلجان و رەسوڵین-ماردین دەژیێت، خێڵەکەى کاراکێچی لە نێوان سیڤەرەک-نیشہر کاری کشتوکاڵ دەکات، خێڵی شەریبی لە سەر هەواڵ ڕوجان فرۆشتووە و خێڵی داکۆری لە نێوان رەسوڵاین-مردین نیشتەجێی کردووە (کلتی ٤، لاپەڕە ٢٧٢). لە سەڵنامەی بیتلیسدا تۆمارکراوە کە بەشێکی کۆمارگۆشەرەکانی کورد لە ناوچەکەدا بە "کۆچەر/گوزەر" ناونراوە (جلد ٤، لاپەڕە ٢٦٦). سەڵمانی ڤان ڤیلایەت، ئەلیەکانی حەمیدیە بە گاڵتەجاڕی دەزانێت؛ لەو تۆمارانەدا لە بارگیری دا ئەلییەکانی دوازدەهەم و چواردەهەم لە خێڵی حەیدەرانی پێکهاتووە (جلدی ٤،لاپەڕە ٣٠٥). ناوەکانی شوێنەکان و کولتووری گەلەکانیش لە سڵمانەکاندا ئەشکەوتوون: لە ڕووبارەکان لە قەزای مەلازگیرددا ئاماژە بەوە دەکرێت کە Heftreng لە کوردیی ئەمڕۆدا "سێ ڕەنگ" و Masiyan واتە "ماسییەکان" (جلد ٤، لاپەڕە ٢٧٦). لیستی هاوسەرگیرییەکانی سڵمانی بیتلیس زانیاری لەسەر مێژووی کلتوری کوردیان تێدایە، وەک تۆمارکردنی شیعرەکانی کورد و فارسی شێخ تەیران کە لە ئیسپارت مردووە (جلدی ٤،لاپەڕە ٣٠١). لە دابەشکردنی ئیدارەی مامورەتولەزیزدا رووداوەکانی ئاڵای دێرسیم لە تابلۆی هەڵسەنگاندنەوە بەدواداچوون بۆ دەکرێت (کلتی ٤، لاپەڕە ٢٦١).