Salname

Salname, ji peyvên "sal" (sal) û "name" (name) (name nivîsî) yên Farisî ve hatiye derxistin û di dema Dewleta Osmanî de ji aliyê saziyên fermî û taybet ve hatiye weşandin (Volume 4, s. 243). Salname ji bo lêkolînên dîrokî yên Kurd, yek ji komên sereke yên çavkaniyan e ku daneyên destanî yên der barê rêxistinî, nifş, ziman, eşîrî, aborî û navên cihê (Volumu 4, s., 245) hene. ## Cûre û dîrokvan Salnamên fermî û taybetî bi du; salnamên resmî jî bi şêweyên salnamîyên dewletê, salnamînên kontrolê / sazî û salnamîna parêzgehê di sê de têne dabeşkirin (Cilt 4, p. 243). Salnamîyên hikûmetê di navbera salên 1847-1918an de bi giştî şeş û heşt adet hatine derxistin; salnameya yekem di sala 1847an de ji aliyê Ahmed Vefik Paşa ve di serokatiya Mustafa Reşid Paşa de hatiye amadekirin, di salên paşîn de Ahmed Cevdet Paşa jî di nava buroqratên ku salnamê amade kirine de cih digire (Cild 4, p.. 243). Ev rêbaz heta sala 1918'an, ku bû sala herî dawî ya dewleta Osmanî (Tîpa 4, rûp. 250) dom kir. Li derveyî welêt, li ser navê konsolên dewletên biyanî yên li wîlayetên wan amade bûn; li ser şaredarên Îranê yên li navçeyên Erzurum, Bexda, Wan û Mûsil û konsolyên li navçeyên Kurd ên Brîtanya, Fransa û Rûsya jî li ser wan tê dîtin (Tilp 4, p. 252). ## Di Salnamên Dewletê de Geografiya Kurd ji salnameyên yekemîn yên dewleta Kurdistanê ve tê de hatiye tomar kirin: li gor salnameya 1847'an şêwirmendê Artêşa Anadolu Osman Paşa, navenda artêşê Harput bû û artêş ji postên Diyarbekir, Mardin, Erzurum, Bitlis, Kars, Sivas, Malatya, Hısn-i Mansur (Adiyaman), Siverek û Pertek pêk tê (Cilt 4, p. 246). Di heman salnameyê de cihên girêdayî Walîtiya Erzurumê Wezir Îzzet Paşa wekî Çildir, Kars, Bayezid, Van û Muş hatine dayîn (Volume 4, p. 246). Salnamên dewletê jî avahiya lîvên eyaletan dide; ji wan qeydan e ku ji lîvanên Muş, Van, Hakkari, Cizîrê û Diyarbekirê yên Eyaleta Kurdistanê pêk tê (Cilt 4, s. 247). Şertê sereke ya derxistina salnameyan, çapkirina fermî bû; ji ber vê yekê li hinê wîlayetan hejmara salnameyên kêm mane (Volume 4, p. 253). Li gor agahiyên ku di nav wan de hene, Salnamên Diyarbekir û Halebê bi taybetî ji aliyê dîrok û cografî ve gelek dewlemend in (Til 4, s. 244). Di ferhîstana Salnamêya Vilayetê ya Diyarbakirê ya 1885'an de, di kalîbûre, bûyerên girîng, dairên welatiyan, ala û qezayên, statîstîkên ala, yekîtiyên leşkerî, serokên ruhaniyê, konsolên biyanî, rewşa erdê, çemên mezin, çiyayên, maden, şêniyan, çandî, bazirgan û heywanan de têne nivîsandin (Tîl 4, s., 255; Tilt 4, s.). Di dîroka şêniyên Salnamê de di bin navê "Hükkam-ı Kürdistan" de dema şêwirmendên Kurd hatiye dayîn; dîroka fermanên Cizre, Palu, Hasankeyf, Zirki û Meyafarikin/Silvan bi desthilatdarên Eğil û Çermik ên ji Mîrdaziyê ve tê veguhastin (Cilt 4, p. ## Danînên ji bo dîroka Kurdistanî Salnamên di nav salnamên Diyarbekir de têne nivîsandin ku eşîra Kiki bi destê Kiki-i Turkkan û Kiki-I Halecan di navbera Rasûlayn-Mardinê de dijî, eşîara Karakeçi di navbera Siverek-Yenişehir de bi çandinê re dixebite, eşîrên Şerabiyê li ser Haburê rugan bi awayekî sade difiroşin û eşîreta Dakoriyê di navbera Rusûlayin-Martinê de dimîne (Cilt 4, p. 272). Di Salnamêya Bitlîsê de hatiye tomar kirin ku beşek ji konargokçerên Kurdan li herêmê bi navê "koçer/göçer" hatiye binavkirin (Volume 4, p. 266). Navên cihan û çanda gelan jî di nav salnameyan de nîşan didin: ji çemên Qazayê Malazgirdê, Heftreng di kurtçeya îro de "Çep Reng", Masiyan jî di wêjeyê de tê wateya "Hesman" (Volume 4, p. 276). Lîsteyên zewicî yên di salnameya Bitlisê de, wekî qeydkirina Şêx Teyran a li Esparîtê, ku helbestên kurdî û farisî di nav wan de ne, daneyên derbarê dîroka çanda kurdî de (Volumu 4, p . 301). Di rêxistina rêveber a Mamuretulaz de bûyerên dîmenên Dersimê jî ji tabloyên salnameyan tên şopandin (Tîpa 4, rûp. 261).