Şemseddin Sami

شەمسەدین سامی، نووسەرێکی ڕۆژنامەوانی، فەرهەنگی، زمانناسی، شانۆ و ڕۆمانناسی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی و ئامادەکەری کاموسو'l-علامی مێژوو و جوگرافیا و ئینسایکڵۆپیدیای پیاوانی بەناوبانگ (جلد ٤، ١٠٢) ە. ## کاموسولعالم یەکەم بەرگی کاموسوڵعالم لە ساڵی 1889 و شەشەم بەرگی لە ساڵی 1898 چاپ کرا (بەجلی 4، لاپەڕە 102). ناوەکانی شوێن و کەسایەتییەکان بە شێوەی ئەلفەبیایی ناسێندراون و چەندین ماددەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ سەبارەت بە کوردان تێدایە (بەجی 4،لاپەڕە 102؛بەجی 4,لاپەڕەی 103). لە ماددەی ئاکداگدا، وتراوە کە خێڵێکی کورد بە ناوی زینانی لە شاخەکانی قەزا نیشتەجێ بووە و زۆربەی خێزانەکەی نزیکەی ٢٠ هەزار کەس کوردن، لە ماددە ئەلباکدا ئاماژە بەوە کراوە کە خێڵە ئەرتوش و شەکاکەکان پەیوەستبوون بەو قەزایە (دۆڵی ٤، ص. ١٠٤). ماددەی ئاشیدا باس لە خێڵەیەکی گەورەی کورد دەکات کە دەکەوێتە جەبەل-ی تور لە نزیک موسڵا و دابەشکراوە بۆ حەفت خێڵ (دوومی ژمارە ٤،ص. ١٠۴). لە ماددەی دەرسیمدا ناوچەکە "لە سەرەتاوە ناوەندی خێڵەکانی کوردە" و لە ماددەى دهۆکدا ئاماژە بەوە کراوە کە زۆرینەی خێزانەکە کوردن (کلد ٤، لاپەڕە ١٠٧). لە ماددى مالاجیرتدا نووسراوە کە ١٢،٠٠٠ کەس لە ٢١،٠٠٠ دانیشتوانەکە موسوڵمان و کوردن، ئاژەڵەکانی کوردەکان بۆ دیاربێقیر و دەوروبەریان گواستراونەتەوە (کلڈ ٤،لاپەڕە ١١٣). کوردەکانی جوگرافیاى ئێرانیش لە کارەکەدا ئەشکەوتووە: ماددەی ئەردێلان باس لە پارێزگاى کوردەکان دەکات کە بەشی باشوری رۆژهەڵاتی کوردستانى ژێر دەستى ئێرانن و ناوەندیشی شاری سیناە؛ ماددەی ئازەربایجان باس لە کوردەکان کردووە کە زۆرینەیان لە باشوورى ڕۆژئاواى پارێزگا، لە دەوروبەری دەریاى ڕۆمیە بوون (بە ژمارە ٤، ١٠٣). بەپێی ماددەی ئێران لە وڵاتدا دوای تورکمانەکان زۆرترین نەتەوە کوردەکانن و نزیکەی نیو ملیۆن دانیشتوویان لە باشووری ئازەربایجان، لە دەوروبەری دەریای ئورمیە و ئەردێلان دەژین؛ بەشێک لە کوردەکان و عەرەبەکان سوننە (کلتی ٤، لاپەڕە ١٠٥). ماددەی هۆزیستان ئاماژە بەوە دەکات کە دانیشتوانی شاخەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگاکە لە ڕەگەزی کوردەکان (لۆر)ن؛ ماددەی لۆر ناوی ناوچەکە لە قەومی کوردەکان وەرگرتووە؛ ماددی لۆرستان ئاماژەی بەوە دەکات زۆرینەی دانیشتوانی دانیشتووی ئەو ناوچەیە کوردن (کلتی ٤، ١٠٧؛ کلتی ٤, ١١٣). ماددەی کەرکوک ئاماژە دەکات کە سێ لەسەر چوار دانیشتوانی کوردن؛ و ماددەی کرمانشاه ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە شارەکە ناوەندی پارێزگای کوردستانی ئێرانە (کلت ٤، ١١۳). بابەتی ئیدریس-بیتیلیسی باسی لە "عومەرە و موڕحی کوردەکان" دەکات؛ باس لەوە دەکات کە لە پاشای ئیسماعیل هەڵهاتووە و بە عوسمانییەوە داوای کردووە، بە ناوی بائیزیدی دووەم حەشت بەحیشتی نووسیوە و خزمەتی کردووە لە کاتی گواستنەوەی کوردستان بۆ دەسەڵاتی عوسمانیدا (بومار 4, پەڕە 106). بابەتی ئیبراهیم پاشا (کوردی) ، سوڵتان دووهەم. لە ماددەی (بیتلیس) دا شارەکە وەک "شارێک لە کوردستان" پێناسە دەکرێت، ئاماژە بەوە دەکرێت کە سێ لەسەر چوار دانیشتوانی کوردن و ناوەندی حکومەتی کوردێکی کەم بووە لە سەردەمی ناوەڕاستدا (کلید ٤، کلید ١٠٥). ئەم ماددانەی کاموسولعالم، بە ئاماری دانیشتوان، دابەشکردنی ئیداری، ناوی خێڵەکان، زمان و مەزهەبەکان، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، چۆن کوردان و کوردستانی لە چوارچێوەی زانستە عوسمانییەکاندا دەستنیشان کراون، بە شایەتییەکی دەستنیشانی پێشکەش دەکات (کلتی ٤، پەڕە ١٠٣، جلد ٤،پەڕە ١٠٥).