Şemseddin Sami

Şemseddin Sami, Osmanlı Devleti döneminde gazetecilik, sözlükçülük, dil bilginliği, tiyatro ve roman yazarlığı yapmış bir müellif olup tarih, coğrafya ve meşhur adamlar ansiklopedisi niteliğindeki Kamusü'l-Âlâm'ın hazırlayıcısıdır (Cilt 4, s. 102). Eseri, Kürtler ve Kürdistan'a dair içerdiği çok sayıda madde nedeniyle geç dönem Osmanlı kaynakları içinde Kürt tarihi araştırmalarının başlıca başvuru metinlerinden biri sayılır (Cilt 4, s. 103).

Kamusü'l-Âlâm

Kamusü'l-Âlâm'ın birinci cildi 1889'da, altıncı cildi ise 1898'de basılmıştır (Cilt 4, s. 102). Eserde yer ve şahıs isimleri alfabetik sıraya göre tanıtılmıştır ve Kürtlerle ilgili doğrudan veya dolaylı bir şekilde birçok madde bulunmaktadır (Cilt 4, s. 102; Cilt 4, s. 103).

Kürt Coğrafyasına Dair Maddeleri

Eserin yer maddeleri, Kürt nüfusunun yaşadığı coğrafyayı kaza ve nahiye ölçeğine kadar izler. Atak, Diyarbekir Vilayetinde merkez sancağa bağlı bir nahiye olarak tanıtılır (Cilt 4, s. 103). Akçadağ maddesinde, Zeynanlı isimli Kürt aşiretinin kazanın dağlarında meskûn olduğu ve yaklaşık 20.000 kişilik ahalinin çoğunun Kürt olduğu; Albak maddesinde Ertuş ve Şekak aşiretlerinin bu kazaya bağlı olduğu kaydedilir (Cilt 4, s. 104). Aşida maddesi, Musul civarındaki Cebel-i Tur'da yer alan ve on yedi kabileye ayrılan büyük bir Kürt aşiretini anlatır (Cilt 4, s. 104). Dersim maddesinde bölge "öteden beri Kürt aşiretlerinin cevelengâhı" olarak nitelenir; Duhok maddesinde ahalinin çoğunun Kürt olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 107). Malazgirt maddesinde 21.000 nüfusun 12.000'inin Müslüman ve Kürt olduğu, Kürtlerin yetiştirdiği hayvanların Diyarbekir ve civarına sevk edildiği yazılıdır (Cilt 4, s. 113).

İran coğrafyasındaki Kürtler de esere yansımıştır: Ardelan (Erdelan) maddesi, İran'ın elinde bulunan Kürdistan'ın güneydoğu kısmını oluşturan ve merkezi Sina şehri olan vilayeti anlatır; Azerbaycan maddesinde vilayetin güneybatısında, Rumiye Gölü civarlarında Kürtlerin çoğunluk üzere bulundukları kaydedilir (Cilt 4, s. 103). İran maddesine göre ülkede Türkmenlerden sonra en çok bulunan milliyet Kürtler olup takriben yarım milyon nüfusla Azerbaycan'ın güneyinde, Urmiye Gölü etrafında ve Ardelan'da sakindirler; Kürtlerle Arapların bir kısmı Sünni'dir (Cilt 4, s. 105). Huzistan maddesinde eyaletin kuzeydoğusundaki dağlarda yaşayanların Kürtlerin (Lur) cinsinden olduğu; Lor maddesinde bölgenin adını Kürt kavimlerinden Lorlardan aldığı; Loristan maddesinde ahalinin büyük kısmının Kürt olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 107; Cilt 4, s. 113). Kerkük maddesi, ahalinin dörtte üçünün Kürt olduğunu; Kirmanşah maddesi, şehrin İran Kürdistan eyaletinin merkezi olduğunu kaydeder (Cilt 4, s. 113).

Kürt Kişi ve Topluluk Maddeleri

Eserde Kürt şahsiyetlerine de yer verilmiştir. İdris-i Bitlisi maddesi onu "Kürt ümera ve müverrihlerinden" sayar; Şah İsmail'den kaçarak Osmanlı'ya iltica ettiğini, II. Bayezid adına Heşt Behişt'i yazdığını ve Kürdistan'ın Osmanlı idaresine geçmesindeki hizmetini anlatır (Cilt 4, s. 106). İbrahim Paşa (Kürt) maddesi, Sultan II. Mustafa devri devlet adamlarından olan, Maraş Beylerbeyliği ve Diyarbekir Valiliği yapmış bir şahsiyeti tanıtır (Cilt 4, s. 104). Bitlis maddesinde şehir "Kürdistan'da bir şehir" olarak tarif edilir, ahalisinin dörtte üçünün Kürt olduğu ve Ortaçağ'da hayli vakit küçük bir Kürt hükümetinin merkezi olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 105). Haydaranlı ve Şemski gibi aşiret maddeleri ile Yezidilere dair madde de eserin Kürt toplulukları hakkındaki kayıtları arasındadır (Cilt 4, s. 107; Cilt 4, s. 113).

Kaynak Değeri

Kamusü'l-Âlâm'ın bu maddeleri; nüfus rakamları, idari taksimat, aşiret adları, dil ve mezhep kayıtlarıyla, 19. yüzyıl sonunda Kürtlerin ve Kürdistan'ın Osmanlı ilim çevrelerince nasıl tanımlandığını gösteren birinci elden bir tanıklık sunar (Cilt 4, s. 103; Cilt 4, s. 105).