Suriye

سوریا، جوگرافیایەکە کە لە نێوان دەریای ناوەڕاستی ڕۆژهەڵات و میزۆپۆتامیادا درێژ دەبێتەوە و بە درێژایی مێژوو لەگەڵ ناوچەکانی دەوروبەردا تێکەڵاوە کە کورد تێیدا ژیاون یان دەسەڵاتیان تێدا دامەزراندووە. لە سەرچاوەکانی کۆرپەسدا، وەک گۆڕەپانێکی گرنگ دەردەکەوێت بۆ خەباتەکانی فارس-ڕۆم لە سەردەمی کۆندا، فتوحاتەکانی سەردەمی ئیسلامی، و بنەماڵەی ئەییووبی کە بنەچەی کوردییان هەبووە.

سەردەمی کۆن

لە سەرچاوەکانی سەردەمی کۆندا، سوریا وەک یەکێک لە ناوەندەکانی ململانێی نێوان زلهێزە هەرێمییەکان ناودەبرێت. بەپێی نووسراوی کەعبەی زەردەشت (ŞKZ) لە نەقشی ڕوستەم، فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ساسانی یەکەم شاپور (240-271/2)، ئەو هەڵمەتانەی کە لە سەردەمی باوکی، یەکەم ئەردەشیر، دژی ڕۆما دەستیپێکردبوو، بەردەوام بوو؛ دوای شەڕەکانی میسیخە (244)، باربالیسۆس (252) و ئێدێسا-کارهای (260)، زۆر شوێنی لە میزۆپۆتامیا، سوریا و ناوچەکانی دراوسێ داگیرکردووە (بەرگی 1، ل. 67). ئەم تۆمارە پێگەی سوریا لە جوگرافیای سنووری ململانێی ساسانی-ڕۆمیدا نیشان دەدات.

سەردەمی ئیسلامی

لە سەردەمی ئیسلامیدا، ڕوخساری سیاسی سوریا بە فتوحاتەکان دووبارە شێوەی پێدراوە. لە کاتی وەفاتی حەزرەتی محەممەددا، ئیسلام بەسەر تەواوی نیمچەدوورگەی عەرەبیدا زاڵ بوو، لە سەردەمی خەلافەتی حەزرەتی ئەبوبەکردا (632-634)، هەڵمەتی فتوحات بەرەو عێراق و سوریا دەستیپێکرا. ئەم هەڵمەتە لە سەردەمی خەلافەتی حەزرەتی عومەردا (634-644) بە داگیرکردنی سوریا، جەزیرە و میسر لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی، و عێراق و ئێران لە ئیمپراتۆریەتی ساسانی تەواو بوو (بەرگی 1، ل. 87).

سوریا، لە هەمان کاتدا، یەکێک بووە لە ژینگەکانی گەشەکردنی مێژوونووسان کە سەرچاوەی مێژووی کوردن. بەلازوری (کۆچی دوایی 279/892-93)، یەکێک لە گەورەترین مێژوونووسانی ئیسلامی سەدەی نۆیەم، بەهۆی ئەرکی باوکی لە سوریا، خوێندنی نەریتی خۆی لە دیمەشق و حومس تەواو کردووە و پاشان چووەتە بەغدا (بەرگی 1، ل. 89). بەم شێوەیە، شارەکانی سوریا لەنێو ژینگە زانستییەکاندا جێگەیان گرتووە کە مێژوونووسیی ئیسلامی سەرەتایی تێیدا گەشەی کردووە.

ئەییووبی و دوای ئەوە

گرنگیی دیاری سوریا لە ڕووی مێژووی کوردەوە، لە سەردەمی دەوڵەتی ئەییووبیدا دەردەکەوێت کە سەڵاحەدین یووسف کوڕی نەجمەدین ئەییووب کوڕی شاددی بناغەکانی داناوە. ئەییووبییەکان کە لە ساڵی 564/1169 لە میسر دەسەڵاتیان گرتە دەست، ماوەیەکی کەم دواتر حیجاز، یەمەن، سوریا، فەلەستین، باکووری ئەفریقا و بەشێکی گرنگی جەزیرەیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە. ئەو ناوچانەی کە لە دەستی ئەم دەوڵەتەدا بوون، کە لە سەردەمێکدا دامەزرا کاتێک فرانکەکان هەڕەشەیان لە ڕۆژهەڵات دەکرد، بوونە یەکەم ئامانجی هەڵمەتەکانی خاچپەرستی سێیەم، پێنجەم، شەشەم و حەوتەم؛ بنەماڵەی ئەییووبی خەباتێکی نائاساییان دژی خاچپەرستان کردووە (بەرگی 1، ل. 151).

سوریا، لە سەردەمی دوای ئەییووبیشدا، گۆڕەپانی داگیرکارییە گەورەکان بووە. دوای داگیرکردنی باکووری سوریا لەلایەن مەغۆلەکانەوە، ئیبن شەدداد لە ساڵی 659/1261 هەڵاتووە بۆ میسر، تاوەکو هەڵمەتی ساڵی 669/1271 کە یاوەری سوڵتان بەیبەرسی مەملوکی کردووە، نەگەڕاوەتەوە سوریا (بەرگی 1، ل. 185). ئەم تۆمارە نیشان دەدات کە لە ناوەڕاستی سەدەی سێزدەهەمدا سوریا بووەتە هێڵی پێشەوەی ململانێی مەغۆل-مەملوکی.