Suriye

Sûriye, erdnîgariyek e ku di navbera Deryaya Spî ya Rojhilat û Mezopotamyayê de dirêj dibe û di seranserê dîrokê de bi herêmên derdorê re ku Kurdan lê jiyaye an jî serwerî lê kiriye, tevlihev bûye. Di çavkaniyên korpusê de, ew hem ji bo têkoşînên Pers-Roma yên serdema kevnar, hem ji bo fethên serdema Îslamî, û hem jî ji bo xanedana Eyûbî ya bi eslê xwe Kurd, wekî sehneya girîng derdikeve pêş.

Serdema Kevnar

Di çavkaniyên serdema kevnar de, Sûriye wekî yek ji navendên pevçûnên di navbera hêzên mezin ên herêmî de tê bibîranîn. Li gorî Nivîsa Ka'be-i Zerdüşt (ŞKZ) ya li Naqş-ı Rustem, hukimdarê Împaratoriya Sasani I. Şapur (240-271/2), seferên ku di dema bavê xwe I. Ardeşir de li dijî Romayê hatibûn destpêkirin domandiye; piştî şerên Misikhe (244), Barbalissos (252) û Edessa-Karrhae (260), gelek cihên ji Mezopotamya, Sûriye û herêmên cîran dagir kiriye (Cild 1, r. 67). Ev tomar, cihê Sûriyeyê di erdnîgariya sînorî ya reqabeta Sasani-Roma de nîşan dide.

Serdema Îslamî

Di serdema Îslamî de, rûyê siyasî yê Sûriyeyê bi fethan ji nû ve hatiye şikilandin. Di wefata Hz. Muhammed de, Îslam li seranserê Nîvgirava Erebî serdest bû; di dema xelîfetiya Hz. Ebubekir (632-634) de, hereketa fethê ya ber bi Iraq û Sûriyeyê ve hatiye destpêkirin. Ev hereket di dema xelîfetiya Hz. Omer (634-644) de, bi girtina Sûriye, el-Cezîre û Misirê ji Împaratoriya Bîzansê, û Iraq û Îranê jî ji Împaratoriya Sasani re temam bûye (Cild 1, r. 87).

Sûriye, di heman demê de bûye yek ji hawîrdorên perwerdehiyê yên dîroknasên ku ji dîroka Kurdan re çavkanî ne. Belazurî (w. 279/892-93), yek ji mezintirîn dîroknasên Îslamê yên sedsala IX., ji ber erka bavê xwe ya li Sûriyeyê, piştî ku xwendina xwe ya kevneşopî li Dîmeşq û Humusê qedandiye, çûye Bexdayê (Cild 1, r. 89). Bi vî awayî, bajarên Sûriyeyê di nav hawîrdorên zanistî de cih girtiye ku dîroknivîsiya Îslamî ya serdema destpêkê lê pêş ketiye.

Eyûbî û Piştî Wê

Girîngiya herî diyar a Sûriyeyê ji bo dîroka Kurdan, di dema Dewleta Eyûbî de derdikeve holê ku bingehên wê ji aliyê Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyûb b. Şadî ve hatine avêtin. Eyûbîyên ku di sala 564/1169 de li Misrê desthilatdarî girtin, demek kurt şûnda beşeke girîng a Hîcaz, Yemen, Sûriye, Filistîn, Bakurê Afrîkayê û el-Cezîreyê xistine bin serweriya xwe. Herêmên di destê vê dewletê de ku di demekê de hatibû damezrandin ku Frenkan Rojhilat tehdît dikir, bûne hedefa yekem a seferên Xaçperestan ên Sêyemîn, Pêncemîn, Şeşemîn û Heftemîn; xanedana Eyûbî li dijî Xaçperestan têkoşîneke awarte daye (Cild 1, r. 151).

Sûriye, di serdema piştî Eyûbî de jî bûye sehneya dagirkeriyên mezin. Li ser dagirkirina Bakurê Sûriyeyê ji aliyê Moxolan ve, Îbn Şeddâd di sala 659/1261 de reviyaye Misrê, heta seferê di sala 669/1271 de ku tê de bi sultanê Memlûk Baybars re bû, venegeriya Sûriyeyê (Cild 1, r. 185). Ev tomar, eşkere dike ku di nîvê sedsala XIII. de Sûriye veguheriye xeta eniyê ya pevçûnên Moxol-Memlûk.