Gordyene

Gordyene, antikçağ Grek ve Latin kaynaklarında Kardukhia ve Corduene (Carduene) adlarıyla birlikte anılan, Kürtlerin yaşadığı tahmin edilen tarihî bir coğrafyadır; kaynaklarda çoğu kez Arzanene ve Adiyabene gibi komşu bölge adlarıyla yan yana zikredilir (Cilt 1, s. 17).

İslam öncesi Kürt tarihini ele alan kaynaklarda bu bölge tek başına değil; Mardia, Media, Kardukhia (Corduene/Gordyene), Adiyabene ve hatta Armenia tarihî coğrafyasıyla bir bütün olarak okunur; bu coğrafyalar Kürtleri hem tarihsel hem de sosyo-kültürel olarak ilgilendirmektedir (Cilt 1, s. 20). Bununla birlikte, İslam öncesi dönem kaynaklarında geçen Med, Kardukhia, Corduene, Qardu (Beth Qardu), Korduk, Kordrik ve Korçeyk gibi benzer ve paralel adlandırmaların Kürtlerle ne ölçüde ilişkili olduğu tartışmalıdır; "Kürt" kelimesine sesteş sözcüklerin cazibesine kapılarak doğrudan sonuca varmak yanlış bir yöntem olarak değerlendirilir (Cilt 1, s. 17). Nitekim etnik olarak Kyrtilerle Kardukhialıların birbirinden farklı gruplar olduğu yönünde literatürde bir tartışma da bulunmaktadır (Cilt 1, s. 20). Bu adlandırmaların doğru çözümlenmesi, erken dönem Kürt tarihini yazmaya çalışan araştırmacıların önündeki temel sorunlardandır; bu noktada Ermenice kaynaklar da büyük önem taşır (Cilt 1, s. 22).

Bölgede yaşayan kavmin ya da kavimlerin antik Kürtlerin ataları olduğuna dair literatürde analizler bulunur ve bu halkı tarif eden kaynaklar onu kabaca Van Gölü'nün doğu ve kuzeydoğusunda konumlandırır (Cilt 1, s. 20). Dicle ile Büyük ve Küçük Zap nehirleri çevresindeki yerleşim yerleri ve güzergâhlar, bölgenin tarihî coğrafyasını aydınlatan kaynaklar arasındadır (Cilt 1, s. 30).

Bölgeye ilişkin en önemli antik referanslar Grek ve Romalı yazarlardan gelir. Amasyalı Strabon (MÖ 64 – MS 19) Geographika adlı eserini Grekçe kaleme almıştır (Cilt 1, s. 30); bu eserde Eretrialıların Persler tarafından tehcir edilerek Gordyene'ye yerleştirildiklerinden söz eder ki bu bilgi yalnızca Strabon'da geçmekte, başka hiçbir kaynakta bulunmamaktadır (Cilt 1, s. 31). Karşılaştırmalı biyografileriyle tanınan Plutarkhos (MS 46–120) da bölgeden söz eden yazarlardandır (Cilt 1, s. 32); Lucullus'u anlattığı bölümde Gordyene yeniden söz konusu edilir ve burada Gordyene ile Mardlara ilişkin, başka kaynaklarda yer almayan ayrıntılar bulunur (Cilt 1, s. 33). Yine bu bölümde Murat Nehri'ni (Arsania) aşıp Roma ordusuyla savaşan Tigranes'in ordusunda Iberyalı mızraklı birliklerle Mardlı okçuların konuşlandırıldığı aktarılır (Cilt 1, s. 33).

Roma döneminde aynı veya yakın coğrafya için kullanılan Gordyaene, Corduene/Carduene adlandırmaları göz önüne alındığında, Kardukhia ile Gordyene arasında tarihsel bir devamlılık olduğu görülür (Cilt 1, s. 26). Ermenice kaynaklarda ise bölge Korçeyk, Korduk ve Kordrik adlarıyla geçer; bu adlar Latince/Grekçe kaynaklardaki Gordyene veya Korduene'nin Ermenice versiyonudur. Bu kaynaklara göre Korçeyk, Mokk/Miks'in (Bahçesaray) doğusuna düşen; Korduk ile yukarı, orta ve aşağı Kordrik bölgelerini içine alan; klasik kaynaklardaki Kardukhia ve Corduene'nin kuzeye ve doğuya doğru uzanan biraz daha geniş ölçekli karşılığıdır (Cilt 1, s. 80).