Diyarbekirli Said Paşa

Diyarbekirli Said Paşa, 19. yüzyılda yaşamış Diyarbekirli şair ve devlet adamıdır; Diyarbekir'den Musul'a kadar geniş bir bölgeye dair anlatımlarını içeren "Not Defteri" adlı eseriyle ve 1885 yılı Diyarbekir Vilayet Salnamesi'ne yazdığı tarihçeyle tanınır (Cilt 4, s. 257; Cilt 4, s. 80). Kürt tarihi bakımından önemi, hem Kürdistan'ı bir coğrafi bütün olarak tarif etmesi hem de yazdığı vilayet tarihçesinde Kürt beyleri dönemini müstakil bir başlık olarak ele almasıdır (Cilt 4, s. 80; Cilt 4, s. 257).

Not Defteri

Said Paşa'nın notları, şehirlerin tarihi, şehirlerde yaşayan toplumlar ve bunların sosyo-ekonomik durumları hakkında bilgiler içerir; eserin birinci kısmı coğrafyaya, ikinci kısmı ümmetler ve kavimlere dairdir (Cilt 4, s. 80). Eser Diyarbekir'i merkeze alarak oluşturulmuş ve bölge, Cezire-i Mabeynü'n-nehyren ile Kürdistan olmak üzere iki kısma ayrılmıştır (Cilt 4, s. 80). Diyarbekir'den bahsedilirken buranın Kürdistan'ın bir parçası ve kadim bir tarihe sahip olduğu aktarılmıştır (Cilt 4, s. 80).

Eserde Diyarbekir/Amid, Atak, Erbil, Ergani, Ergani Madeni, Urfa, Babil, Bulanık, Bohtan (Botan), Hasankeyf, Dara, Tercil, Tikrit, Resülayn, Garzan, Koçhisar, Koyuncuk ve Mardin gibi çok sayıda yerleşim, büyüklük ve ehemmiyetlerine göre çeşitli özellikleriyle tanıtılmıştır (Cilt 4, s. 80). Kürdistan maddesinde bölge, "kuzeyden Ermenistan denilen Türkmen vilayetleri, batıdan Diyarbekir, güneyden Irak-ı Acem ve doğudan da Azerbaycan ile çevrili bir bölgenin adıdır" şeklinde tarif edilmiş; Botan da Kürdistan'ın vilayetleri ve kasabaları arasında Diyarbekir ile birlikte zikredilmiştir (Cilt 4, s. 80). Eser, "Arifi Paşa'nın Diyarbekir Seyahatnamesi ve Diyarbekirli Said Paşa'nın Bölgeye Dair Notları" adıyla, Bedri Mermutlu'nun hazırlamasıyla Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü Yayınları arasında neşredilmiştir (Cilt 4, s. 78).

Salname Yazarlığı ve "Hükkam-ı Kürdistan"

II. Abdülhamid döneminde çıkarılan vilayet salnameleri çoğunlukla vilayet matbaalarında basıldığından bunları hazırlayanlar da vilayet memurlarıydı; bu çerçevede 1885 yılı Diyarbekir Vilayet Salnamesinin ikinci kısmını Said Paşa kaleme almıştır (Cilt 4, s. 257). Said Paşa Diyarbekir tarihçesini, "Diyarbekir vilayeti ki Cezire-i mabeynü'l-nehreyn kıtasının kısm-ı şimaliyle Kürdistan kıtasının kısm-ı garbisini havi bir dairedir" sözleriyle başlatmış; Diyarbekir tarihini tamamıyla yazmanın zaman alacağını belirterek genel hatlarıyla bir tarihçe oluşturduğunu ifade etmiştir (Cilt 4, s. 257). Bu tarihçede Diyarbekir'in tarihi coğrafyası, yer altı ve yer üstü kaynakları itibariyle bereketli ve zengin Mezopotamya denilen adanın etrafı şeklinde nitelendirilmiş ve şehrin diğer ismi Amid'in kısa bir tarihçesine yer verilmiştir (Cilt 4, s. 257).

Salnamedeki Diyarbekir vilayet tarihi genelde İslam fetihlerinin sonrasında yoğunlaşmış; Hamdaniler, Mervaniler, Artuklular, Eyyûbîler, Tatarlar, İlhanlılar, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safeviler gibi dönemler aktarılmıştır (Cilt 4, s. 257). Daha sonra "Hükkam-ı Kürdistan" (Kürdistan Hâkimleri) başlığı altında Kürt beyleri dönemine yer verilmiş; bu bölümde Mirdasi kökenli Eğil ve Çermik hâkimleri ile Cizre, Palu, Hasankeyf, Zirki ve Meyafarikin/Silvan emirlerinin tarihi aktarılmıştır (Cilt 4, s. 257). Böylece Said Paşa'nın kaleminden çıkan bu resmi vilayet tarihçesi, Kürt beyliklerinin tarihini Osmanlı resmi yayıncılığı içinde müstakil bir başlık olarak kayda geçiren örneklerden biri olmuştur (Cilt 4, s. 257).