Yurtluk-Ocaklık

لە دەوڵەتی عوسمانی، بە پێی ستاتۆی ئیداری، هەندێک ئاڵا لە کاتی داگیرکردن بەپێچەوانەی خزمەت و گوێڕایەڵی خۆیان بە بەرێزانی ناوچەکە (bervech-i te'bîd) دەدرێن؛ لە زاراوەی دیوانی سەردەمدا ئەو جۆرە ئاڵانە بە "وڵات و خانەواد" ناودەبرێن و بەرێز و حوکمڕانی کوردستان لەو خێڵەدا هەژمار دەکرێن (کلتی ٣، لاپەڕە ١٩). ئەم ستاتۆیە یەکێکە لە چەمکە سەرەکییەکانی مێژووی کورد لە ڕووی پێکهێنانی چوارچێوەی یاسایی پێگەی سەربەخۆیی ئیماراتەکانی کورد لە ناو ڕیزبەندی عوسمانییەوە (جلد ٣، لاپەڕە ٤٩؛جلد ٤، لاپەرە ١٩). لە ناو باوکەوە بۆ کوڕ یان لە ناو هەمان کەسوکاری بەردەوام بوو، کە لە دوای کۆچی دوایی خەلیل بە جێگای کوڕەکەی عومەر بە جێگێڕی بووە، یەکێک لەو تۆمارانە کە لە کتێبەکانی ڕووسییەکاندا دەردەکەوێت (جلد 3،سە. 49). ##لە بەڵگەنامەکاندا نموونەکان بە ئاڵای ئیمادی دیاریکرا لە بەلگەی دەستبەکاربوونی کاک کوباد، حکوومەتی ئیمدی "کادیمو ئیلیم ... بەگوێرەی وتەکانی باوکی و باپیرانی، دادوەرانی کوردستانی سەعیر لە نەوە بە نەوە دەستەبەر بوون" و بە جۆرێک تۆمارکراوە کە گەورەکانی کورد لە سەدان ساڵدا شوێنی خۆیان بە ستاتۆی یۆرتی-جوجایەتی بەڕێوە بردووە و ئەرک و بەرپرسیارێتی ئاڵەکۆکانی بە وردی دیاریکراویەتی (توێ 3, لاپەڕە 50). لە سەردەمی یاووز سوڵتان سیلیمدا ئەو ئیمتیازەی بە گەورەکانی کورد درا، لە سەردەمەکانی دواییدا کێشە لەسەر بوو (کلتی ٣، ٥٠) ، لە ئیرادەی مەحمود پاشا کە لە ساڵی ١٧١٨ دا بۆ بارەگای بایزید دەستنیشان کرا، دەرچووە کە ئاڵای بایزیدی لە کاتی پاشەکەوتکردنی "لە کاتی دەستنیشانی و دەستنیشتن" بە کەسێکی تر درا. ئەم جۆرە بەڵگەنامانە دەردەخەن چۆن مافی بارەگایی لەلایەن بنەماڵەی بایزیدا داکۆکی دەکرا (کلت ٣، ١٥١). لە حوکمی ساڵی 1045/1635 دا کە بە شابانی بنەماڵەی دونبولی درا، ئاماژە بەوە کراوە کە ناوچەکانی وەک چۆڵدڕان و سوکمەناباد وەک جومعەتی نیشتمانی پاراستراون، کە ئەو شوێنانە لە پاشەکەوتدا بوون و هاوکات لەگەڵ جوماعەتی شابان بە شەبانی بەھێز بووە بۆ ھومەینی ئەردو لە داگیرکردنی ڕێوان (جومعەی ٣، لاپەڕە ٤٩). ئەم نموونەی دوایینەش دەریخستووە کە بەرامبەر بە ستاتۆی جومعیەتی نیشتمان پشتیوانی لە سوپایە لە کاتی سەردان (جولعەی٣، لاپەرە ٤۹). ## بەھۆی سیاسەتی ئیستیماڵەت، ھەوڵدراوانی پاشاکانی عوسمانی بۆ دابینکردنی وەفاداری میرانی کورد بەھێزێکی سەربازی نەک بەھێزی سەربازی لەسەر بنەمای زەحمەت، بە سیاسەتی "إستیمالەت" (بەنەمای ڕازیبوون) ، بە جێبەجێکردنی سیستەمی نیشتمانی و حوکمڕانی (جلد ٤، پەڕە ١٩). لە سەرچاوە کانی ئیزی تیمار دا کتێبەکانی فەرهەنگ زانیاریی زۆری لەسەر سیستمی ئاڵای کورتی و ئاڵای حکومەت کە پێکهاتەی ئیدارەی گەورەکانی کوردە تێدایە، بەڵام لە لێکۆڵینەوەکاندا ئاماژە بەوە کراوە کە نزیکەی هیچ پەنابەرێک بۆ ئەو تۆمارانە نەکراوە (جلد ٣، لاپەڕە ٢٨). ئاماژەشی بەوە کراوە، بۆ لێکۆڵینەوە لە ئاڵای کە گەورەکانی کوردستان وەک ئاڵای کوردە بەڕێوەبەری دەکەن، تەنیا سەیرکردنی کتێبەکانی ئاڵایەکان بەس نییە، بەڵکو پێویستە زنجیرە بەڵگەنامەکان بە یەک لێوێک تەڕ بکەن (جلدی ٣، لپەڕە ٥٥). تۆمارەکان لە ناوبانگەکانی ئیبنیومدا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئاڵا، ناهیە و گوندەکانی کوردستان، تمیار و زەممەتی تێدا ئەنجامدراوە و ڕۆشنایی دەخاتە ڕوو لە جێگەی خەڵکی کوردستان لە سیستمی ئابووری و پاشەکەوتکردنی زەوی عوسمانییەکاندا (کلتی ٣، پەڕە ٤٥).