Mardin

Mardin, Yukarı Mezopotamya'da el-Cezîre bölgesinde yer alan tarihî bir şehir ve yerleşim merkezidir. İslâmî dönem coğrafya kaynaklarında Cezîre'nin kuzey kesimini oluşturan Diyar-ı Bekr içinde anılır (Cilt 1, s. 87).

İbn Havkal'in çizdiği Cezîre tasvirinde bölge Diyar-ı Bekr ile Diyar-ı Rabia şeklinde ayrılır; merkezi Amed olan Diyar-ı Bekr'in başta gelen şehirleri arasında Mardin, Meyyafarikin ve Erzen sayılır (Cilt 2, s. 62). Mardin aynı zamanda eski bir Mervânî şehri olarak ilim hayatıyla tanınırdı. İbn Asâkir, seyahatleri sırasında uğradığı eski Mervânî şehirleri Bidlis, Duneyser, Erzen ve Mardin'de Mervânîler döneminden kalan birçok âlimle görüşmüş ve eserinde onlar hakkında bilgi vermiştir (Cilt 1, s. 136). Mardin, Cezîre'de hüküm süren Dustekî-Mervanî Devleti'nin (h. 345-489/m. 956-1095) nüfuz alanı içinde, Amed, Meyyafarikin, Cizre, Nusaybin ve Musul'un kuzeyiyle birlikte yer almaktaydı (Cilt 2, s. 64).

Şehir ve çevresi, Kürtlerin yoğun olarak meskûn olduğu bir bölgeydi. Kaynaklar, Mardin çevresinde —daha yoğun olarak Hemedan ve Şehrezor Dağları'nda, Cizre'den Dicle'ye kadar uzanan alanda— ve Musul'da dağınık biçimde yaşayan Kürt topluluklarından söz eder; Cizre ve Mardin'in köylerinde yaşayan Kürtlerin varlığı, onların yalnızca dağlarda değil ovalarda da yaşadığını gösterir (Cilt 2, s. 55). El-Umerî, Nusaybin ve Kürtlerin, Memlûk dönemlerinde Dicle ile Fırat nehirleri arasında Mardin'deki ovalara yayılmış olduğu geniş coğrafî alanın bir parçasını oluşturduğunu belirtir (Cilt 2, s. 103). Mardin yakınlarında, "Aziz Malu" olarak isimlendirilen İbrahim b. Ali adında oldukça güçlü bir Kürt emîri hüküm sürmekteydi (Cilt 2, s. 39).

Mardin, Artuklular ve Eyyûbîler arasındaki güç mücadelelerinin önemli bir sahnesiydi. İbn Şeddad, Mardin'deki Kürtlerden ve bunların Artuklu hükümdarıyla yaşadıkları çatışmalardan söz eder (Cilt 2, s. 63). Yine İbn Şeddad'a göre, h. 518/m. 1124 yılında Haçlıların Halep'i kuşattığı sırada şehrin yöneticisi Mardin sultanı Artukoğlu İlgazi idi; İlgazi kaçıp şehri terk etmiştir (Cilt 2, s. 75). Eyyûbîler, başta Artuklular olmak üzere bölgedeki farklı güçlerle şehre dair hâkimiyet mücadelesi vermiş, doğrudan veya kendi adlarına hutbe okunması şartıyla dolaylı olarak kentin yönetiminde bulunmuştur; Kazvinî, şehri çevreleyen geniş ovaları dört bir yandan gözleyebilen hâkim bir konumda kurulan Mardin Kalesi'ne hayranlığını dile getirmiştir (Cilt 2, s. 104). Mardin'in Artuklu hükümdarı Necmeddin İlgazi, şehri kuşatan Moğol ordu komutanına gönderdiği bir mektupta Kürtlerin cesaretinden övgüyle söz ederek Mardin'i savunmaya hazır olduklarını bildirmiştir (Cilt 2, s. 104-105). Şehir, konumu itibariyle aralarında Dunaysir'in de bulunduğu birçok yere hâkim bir noktada bulunuyordu (Cilt 2, s. 105).

Osmanlı döneminde Mardin, Diyarbekir Eyaleti'ne bağlı bir liva olarak idarî kayıtlarda yer alır; Amid, Mardin, Birecik, Ruha, Çermik, Ergani, Harput ve benzeri livaların köylerinin hasılatları ve vergi kalemleri tahrir defterlerine kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 21). Amid Evkaf Defteri'nde Mardin, Amid, Hısn-ı Keyf, Ruha, Siirt, Nusaybin ve Birecik kazalarıyla birlikte kayıtlıdır (Cilt 3, s. 22). Mardin ayrıca, Cizre, Midyat ve Nusaybin ile birlikte ahkâm defterlerinde geçen nahiyeler arasında anılır (Cilt 3, s. 31). Arşiv kayıtları, şehirdeki toplumsal çekişmelere de ışık tutar: 1116/1705 tarihinde Mardin voyvodalığına bağlı Şeyh Bızini Aşireti ile Milli Aşireti'nden iki yüz kadar atlının Mardin'de yerleşik Kürt hanelerini bastığına dair şikâyetler kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 32).