Duhok

Duhok (Dehük), bugün Irak Kürdistan bölgesinde yer alan, Osmanlı döneminde Musul vilayetine bağlı bir kaza merkezi olan Kürt yerleşimidir. Osmanlı matbuat kaynakları kazayı doğrudan tanımlar: "Duhok: Musul Vilayetinde kaza merkezidir. Ahalisinin çoğu Kürt'tür" (Cilt 4, s. 107).

Bölgenin adı en eski kaynaklarda küçük yerleşim birimleri ve etnocoğrafi adlandırmalar içinde geçer. Antikçağ kaynaklarında Marde, Savara ve Gomara (Gever?) gibi adların yanında Dosa (Duhok'a bağlı Dasin?) gibi küçük yerleşim birimleri zikredilir (Cilt 1, s. 35). Ermeni tarihçi Ełishe, Korduk ve Kordik ifadeleriyle birlikte Van Gölü çevresinden Mezopotamya'ya uzanan bölgeleri sayarken Dasn/Duhok(?) adını da anar (Cilt 1, s. 78).

İdari taksimatta Duhok, Musul vilayetine bağlı kazalar arasında Akre, Zibar, Zaho, Sincar ve İmadiye ile birlikte sayılır (Cilt 4, s. 119). Nüfus ve yerleşim verilerine göre Duhok kazası 215 köyü ve bir nahiyeyi kapsamaktaydı (Cilt 4, s. 127).

Kazanın etnik ve dinî yapısı kaynaklarda ayrıntılı biçimde tasvir edilir. Duhok kazası tanıtılırken "kaza ahalisi arasında Doski, Şerefan, Şemskan ve Benani aşiretleri olup meskûndur, Ertuşi aşiretinden ve saireden üç yüz hane kadar göçer ve göçebe vardır. Mezhepleri Şafii ve lisanları da Kurdi'dir" ifadesi yer alır; böylece hem yerleşik aşiretleri, hem göçer nüfusu, hem Şafii mezhebine mensubiyeti, hem de konuşulan dilin Kürtçe olduğu kaydedilir (Cilt 4, s. 271).

I. Dünya Savaşı sonrasının çalkantılı döneminde Duhok, Osmanlı arşiv belgelerinde sıkça anılır. Musul bölgesinin Zaho, Duhok ve İmadiye Kürt aşiretlerinin bölgedeki dengeler içinde belirleyici bir rol oynadığı belgelere yansımıştır (Cilt 3, s. 122). İmadiye'ye giden bir İngiliz müfrezesinin İmadiyeliler tarafından hezimete uğratılması üzerine bu kuvvetlerin Duhok'a kadar takip edilerek geri püskürtüldüğü kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 123).