Zaho

Zaho, Osmanlı döneminde Musul Vilayeti'ne bağlı bir kazadır. Osmanlı idari taksimatında Musul Sancağı çevresinde Akre, Zibar, Duhok, Sincar ve İmadiye gibi birimlerle birlikte anılan bir kaza olarak kayıtlara geçmiştir (Cilt 4, s. 119).

Osmanlı arşiv tasniflerinde Zaho, idari bir birim olarak erken dönemlerden itibaren yer alır. Kamil Kepeci Tasnifi'nde Diyarbekir vilayetine bağlı sancak ve birimler sıralanırken Hasankeyf, Hizan, Çapakçur ve Resulayn gibi yerlerle birlikte Zaho da idari birimler arasında zikredilmektedir (Cilt 3, s. 50). Salname verilerine dayanan idari taksimatta ise Zaho, Musul Sancağı içinde 109 köy ve bir nahiyeye sahip bir kaza olarak görünür (Cilt 4, s. 127).

Zaho kazası, doğal kaynakları bakımından da salnamelere konu olmuştur. Kazanın dağlık kısmında muhtelif madenler, özellikle kömür madenleri bulunduğu; ancak bu madenlerin çoğundan istifade edilemediği belirtilmiştir. Zaho kasabasına yaklaşık iki saat mesafede ise devlet tarafından idare olunan ufak bir petrol madeni bulunduğuna dikkat çekilmiştir (Cilt 4, s. 281). Ticari açıdan Zaho, Musul Vilayeti'nin önemli güzergâhlarından birinin üzerindeydi; Zaho yolu Siirt ve Bitlis'e uzanan ticaret hattını oluşturuyordu (Cilt 4, s. 296).

I. Dünya Savaşı'nın ardından Zaho stratejik bir noktaya dönüştü. Musul Vali Vekili Nuri Bey'in 1918 sonunda Musul'u terk ederek Cizre'ye gelmek üzere Zaho'ya hareket ettiği, dönemin şifreli telgraflarına yansımıştır (Cilt 3, s. 132). Bu dönemde Musul'un Zaho, Duhok ve İmadiye Kürt aşiretlerinin merkeze öteden beri fevkalade bir bağlılık gösterdikleri, istendiği takdirde İngilizlerin aleyhine isyan ettirilebilecekleri ve Zaho ile İmadiye'deki İngiliz zabıta ve askerlerinin bertaraf edilebileceği yönündeki beyanatlar Van Valisi Haydar Bey tarafından Dâhiliye Nezareti'ne iletilmiştir (Cilt 3, s. 122).

Aynı çalkantılı dönemde, İngiliz siyasi memurunun öldürülmesi üzerine İmadiye ve Zaho aşiretlerinin ittifak ederek Zaho'nun ilerisinde İngilizlere saldırdığı, yüz kişiyi öldürdükleri, iki top ile külliyetli miktarda para ve cephane ele geçirdikleri 1919 tarihli şifreli telgraflara konu olmuştur (Cilt 3, s. 133).