Malazgirt

Malazgirt (Malazgird), Muş bölgesinde yer alan, 1071'deki Selçuklu-Bizans savaşıyla tarih kaynaklarına geçen, Kürt hanedanı Mervânîlerin tarihinde dönüm noktalarından biri olan ve Osmanlı döneminde ahalisinin çoğunluğu Kürt olan bir kaza olarak kayıtlara geçen tarihî yerleşimdir (Cilt 1, s. 132; Cilt 4, s. 113). Osmanlı salnamelerinde kaza için "mecma-i Ekrad" (Kürtlerin toplandığı yer) tabiri kullanılmıştır (Cilt 4, s. 262).

Mervânîler Dönemi ve 1071 Savaşı

Malazgirt, 11. yüzyılda Kürt hanedanı Mervânîlerin hâkimiyet sahası içindeki önemli şehirlerden biriydi. Bu dönemde Selçukluların, Mervânîlerin batı ve kuzey komşusu olan Bizans topraklarına doğru akınlar düzenlemeye başlamasıyla bölgenin yeni ve belirleyici siyasi aktörü Selçuklular olmuş; Mervânîler de tüm siyasetlerini onlara endeksli oluşturmaya başlamıştır (Cilt 1, s. 131).

Kaynaklara göre Alparslan ile Bizans İmparatoru arasında yapılan görüşmelerden sonuç çıkmayınca iki ordu Zi'l-Hicce 463 / Ağustos 1071 tarihinde karşı karşıya gelmiş; meydana gelen savaşın galibi Alparslan ve beraberindeki Mervânî ordusu olmuştur (Cilt 1, s. 132). Bununla birlikte Mervânîlerin bu savaştan pek de kazançlı çıktıkları söylenemez; çünkü Alparslan'ın ülkesine geri dönerken Ahlât ve Malazgirt'e kendi valilerini ataması sonucu bu iki önemli şehir Mervânî idaresinden çıkmıştır (Cilt 1, s. 132). Dönemin görgü tanıklarından Ermeni tarihçi Aristakes Lastivertsi'nin History (Tarih) isimli eseri de Malazgirt savaşına kadar Ermenistan coğrafyasında meydana gelen gelişmeleri anlatır; Aristakes, Selçukluların bölgeye yönelik saldırı ve seferlerini kaydeden ilk Ermeni tarihçisidir (Cilt 1, s. 113).

Koleksiyon Kaynaklarında: Antikçağdan Timur'a

Zekî Beg, Malazgirt Ovası'nın 1071'den çok önce de tarih sahnesinde olduğunu kaydeder: Asur kralının Nayri kralları koalisyonuyla savaştığı dönemde Malazgirt Ovası kanlı savaşlara sahne olmuş, Asur kralı Dicle Nehri'nin doğduğu bölgeye kazandığı zaferleri anlatan büyük bir yazıt diktirmiştir (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 110). Aynı esere göre Timur dönemi taksimatında Hoy, Selmas ve Maku gibi kentlerin Azerbaycan'a; Malazgirt ve Van gibi kentlerin ise Ermeniye'ye katılması kararlaştırılmıştır (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 36).

Osmanlı İdari Kayıtlarında

Osmanlı tahrir kayıtlarında Malazgirt, Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait Hınıs Livası Mufassal Tahrir Defteri'nde Hınıs, Varto ve Bulanık gibi yerlerle birlikte kayıtlı nahiyeler arasında yer alır; bu defter livanın mirliva, kadı, kasaba, kale, zeamet, sipahi ve cebelü, köy, mezraa ve nefer sayılarını özet olarak verir (Cilt 3, s. 24). Kamil Kepeci tasnifindeki bir defterde Diyarbekir vilayetine bağlı idari birimler sayılırken Malazgirt; Amid, Ruha, Ergani, Siverek, Hasankeyf ve Besyan, Bocyan, Zilan aşiretleri gibi birimlerle birlikte kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 50). Devlet salnamelerinde ise Malazgird, Kürdistan Eyaleti'nin Muş Livası'na bağlı birimler arasında Muş, Bitlis, Hınıs/Tekman, Bulanık/Liz, Varto ve Ahlat ile birlikte sayılmıştır (Cilt 4, s. 247).

Sancak yönetimine dair kayıtlar da mevcuttur: 1036/1627 yılında, daha önce Tekman sancakbeyi olan Seyad Bey, Van Beylerbeyi'nin arzda bulunmasıyla Malazgirt sancakbeyliğine atanmıştır (Cilt 3, s. 48).

Kürt Aşiretleri ve Nüfus

Mühimme defterlerindeki bir kayıtta, Diyarbekir'den 300 hane ile Erzurum ve Malazgirt taraflarına gelen Bisyan ve Bociyan aşiretlerinin yerli ahalinin mallarına ve ekinlerine zarar verdikleri bildirilmiş; adı geçen aşiretlerden sorumlu Behlül Bey'den aşiretin fenalıklarını önlemesi emredilmiştir (Cilt 3, s. 13). Bu kayıtlar, Malazgirt çevresinin göçebe Kürt aşiretlerinin hareket sahası içinde olduğunu gösterir (Cilt 3, s. 13).

Kamusü'l-Âlâm'a göre Malazgirt, Bitlis Vilayetinin Muş Sancağına bağlı bir kazadır; 21.000 nüfusunun 12.000'i Müslüman ve Kürt, kalanları Ermeni'dir (Cilt 4, s. 113). Osmanlı salnamelerinde Malazgird Kazası için kullanılan "mecma-i Ekrad" tabiri, kazanın Kürt nüfus yoğunluğunu kayda geçirir (Cilt 4, s. 262).

İktisadi Hayat

1768 tarihli Erzurum gümrük kayıtlarında, İran'dan ipek getiren tüccarlar arasında Malazgirtli tüccarlar da kaydedilmiştir; Malazgirtli tüccarların 13,5 menn ipek getirdiği ve bunu Erzurum'da sattığı görülür; bu kayıtlar Kürdistan coğrafyasındaki tüccarların İran ile yoğun ticaret yaptıklarını gösterir (Cilt 3, s. 37). Kamusü'l-Âlâm, Kürtlerin burada yetiştirdiği hayvanların çoğunun Diyarbekir ve civar yerlere sevk edildiğini kaydeder (Cilt 4, s. 113). Salnamelere göre Malazgird'in Hasan Paşa ve Moriyan köylerinde tuzlalar bulunmaktaydı; tuz hem vilayetin iktisadi kaynağını teşkil etmekte hem de günlük yaşam ve hayvancılıkta kullanılmaktaydı (Cilt 4, s. 304).

Coğrafya ve Kürtçe Yer Adları

Vilayet salnamelerinde Malazgird Kazası'nda Badişan, Hefreng, Kasuk, Çokan ve Masiyan gibi nehirlerin isimleri geçmektedir; bu nehir isimlerinden Heftreng günümüz Kürtçesinde "Yedi Renk", Masiyan ise "Balıklar" anlamına gelmektedir (Cilt 4, s. 276). Halk kültürüne dair kayıtlar da salnamelere yansımıştır: Malazgird'de Şekrik nehrinin sesi çok uzaklardan işitilince ve Sübhan Dağı'nın zirvesinde beyaz sis ya da kara bulutlar oluşunca yağmur yağacağına inanılırdı (Cilt 4, s. 275). Bitlis salnamesindeki evliya listesinde Malazgird'de, Uryan Dağı'nda medfun Uryan Baba da kayıtlıdır (Cilt 4, s. 301).

Seyahat Kayıtlarında

1891-1896 yılları arasında bölgede görev yapan Arifi Paşa'nın Kürdistan coğrafyasını kapsayan seyahat notlarında Malazgirt; Derik, Patnos Ovası, Tutak, Karakilise ve Bayezid ile birlikte 1895 güzergâhının durakları arasında geçer (Cilt 4, s. 79).