Malazgirt

Malazgirt (Malazgird), li herêma Muşê ye, ji ber şerê Selçuklu-Bîzansa ya 1071'an, di dîrokê de hatiye nivîsandin, di dema Osmanî de ji bo bûyerê "Ekrad-i Ekrad" tê bikaranîn (Cilt 4, 262). Di sedsala 11'an de Malazgirt, bajarekî girîng a di bin desthilatdariya Merwanîyan de bû. Di vê demê de Selçukîyan dest bi rêxistinkirina pêlên li ber axa Bizansê ya rojavayê û bakurê Merwanî kir. Selçûkî bû aktorê siyasî yê nû û dîyarker yê herêmê; Merwanîyên jî dest bi îndekskirina hemû siyasetên xwe ji wan re kir (Volume 1, p. 131). Li gor çavkaniyan, di roja 463 / Tebaxa 1071ê de herdu artêşên Zi'l-Hicce li hemberî Alparslan û Împaratorê Bizansê rûbirû bûn, lê di şerê ku çêbû de Alparsllan û artêşa Merwanî bi ser ketin (Tilpa 1, p. 132). Lê mirov nikare bibêje ku Merwanî bi awayekî gelekî bi kêrhatî ji vî şerî derkevin; ji ber ku dema ku Alparslan vegeriya welatê xwe, Ahlât û Malazgirt jî her du bajarên girîng ji desthilatdariya Merwanê derketin (Volume 1, p. 132). Di berhemê de ji aliyê dîroknasê ermenî Aristakes Lastivertsi ve, ji aliyê şahidên wê demê ve, bi navê History (Tîrok) pêşketinên li erdnîgariya Ermenistanê heta şerê Malazgirtê têne vegotin; Aristakes, yekemîn dîrokvanê ermeniyê ye ku êrîş û seferên Selçukîyan li ser herêmê qeyd kir (Tiroka 1, p. 113). Zekî Beg di Çavkaniyên Koleksiyonê de: Zekîbeg ji kevnareyan ve ji Timurê re dîyar kir ku Çemê Malazgirtê beriya 1071ê jî di dîrokê de hebû. Li gor heman berhemê, di nav dezgehên dema Timurê de biryar hatiye dayîn ku bajarên wekî Hoy, Selmas û Maku ji Azerbaycanê re bên parvekirin û bajarên wek Malazgirt û Van jî ji Ermenistanê re bibin parvekirîn (Kolleksyon: Zekî Beg, Kurd û dîroka Kurdistanê, PDF p. 36). ## Malazgirt di qeydên îdareya Osmanî de, di nav nav nav nivîsan de ye ku di pirtûka Mufassal Tahrir a dema Sultan Suleymanê ya Kanûniyê de bi cihên wekî Hînîs, Varto û Bulanık ve têne nivîsandin; ev pirtûk hejmarên mirliva, jin, bajarok, qala, zeamet, sipahi û cebilû, gund, mezra û neferên Lubnanê dihewîne (Bild 3, p. 24). Di deftereke Kamil Kepeciyê de, eyaletên Malazgirt, Amid, Ruha, Ergani, Siverek, Hasankeyf û Besyan, Bocyan, Zilan jî di nav yekîneyên rêveberî yên girêdayî eyaleta Diyarbekirê de hatine qeydkirin (Bild 3, s. 50). Di sala 1036/1627'an de, Seyad Bey, ku berê bendera Tekmanê bû, bi daxwaza Van Beylerbeyiyê ji bo bendera Malazgirtê hat hilbijartin (Bild 3, p. 48). ## Di qeydeke di pirtûkên Kurdan û Nüfusu Muhimme de tê ragihandin ku 300 mal û malên eşîrên Bisyan û Bociyan ên ji Diyarbekir re ji aliyê Erzurum û Malazgirtê ve hatin û li ser mal û zeviyên eşîr û çandinên eşîran zirar kirine. Li gor Kamûlu'l-Alamê Malazgirt bûyereke girêdayî Şengalê Muş ya Vîlayeta Bitlisê ye; ji 21.000 şêniyên wê 12.000ê Misilman û Kurdan in, yên din Ermenî ne (Cilt 4, s. 113). ## Jiyana Aborî di qeydên gûmanî yên Erzurumê yên salê 1768'an de, di nav bazirganên ku ji Îranê hildan de, bazirganiyên Malazgirtî jî hatine qeydkirin; tê dîtin ku bazirgên Malazgurtî 13,5 mînan hildan û li Erzurûmê difirotin; ev qeydan nîşan didin ku bazarganên ji coğrafyayê Kurdistanê bi Îranê re bazirgiyeke giran dikin (Tilt 3, s. 37). Kamûlu'l-Alam qeyd dike ku piraniya heywanên ku Kurdistanî mezin dikin û li vir jî diçin cîhên gundewar ên Diyarbekirê (Telt 4, s. 113). Li gor şîroveyan, li gundên Hasan Paşa û Moriyan yên Malazgirdê xwîn hebûn; xwîn hem di avakirina çavkaniya aborî ya welatiyê de, hem jî di jiyana rojane û çandiniyê de tê bikaranîn (Volume 4, p. 304). Navên çemên wekî Badişan, Hefreng, Kasuk, Çokan û Masiyan di nav navên gundên Malazgird de hene. Navên vê çemê Heftreng bi kurdî "Çep Reng", Masiyan jî bi kurdî tê wateya "Fîskên" (Bild 4, p. 276). Li Malazgirdê dema ku dengê çemê Şekrik ji dûr ve tê bihîstin û di seraya Çiyayê Sûbhanê de hûşên spî an jî rahên tar çêdibin, ewê baranê bikevin. ## Di Navçeyên Geştê de ji sala 1891-1896an de li herêmê karîgeriya Arifî Paşa ya ku di navçeyê de cih digirtî erdnîgariya Kurdistanê de Malazgirt; Derik, Avada Patnos, Tutak, Karakilise û Bayezid di navbera rawestgehên rêya 1895an de derbas dibe (Bild 4, p. 79).