Kürtçe

Kürtçe, Kürtlerin konuştuğu dil olup kaynaklarda hem yaşayan bir konuşma dili hem de yer, hanedan ve kurum adlarının kökenini açıklayan bir başvuru çerçevesi olarak geçer. Korpustaki kaynaklar Kürtçeyi tek tip bir dil olarak değil, lehçesel çeşitlilik gösteren ve komşu dillerle yoğun temas hâlindeki bir dil olarak resmeder.

Çeşitlilik ve Köken

Dilin iç çeşitliliğine dair en erken kayıtlardan biri Mes'ûdî'ye aittir; ona göre her Kürt aşireti değişik bir Kürtçe konuşur (Cilt 1, s. 96). Mes'ûdî ayrıca her Kürt aşiretinin kendisine has bir lehçesinin olduğunu kaydetmektedir (Cilt 1, s. 97). Aynı pasaj, Kürtlerin kökenine ilişkin anlatılarda dil değişimini de merkeze alır: Kürtler eski zamanlarda dağlara ve vadilere çekilip Acem ve Farsların oturdukları şehirlere komşu olunca dillerini bırakmış ve dilleri yabancı (acem) dili hâline gelmiştir; bir başka rivayette ise Arapçayı komşu halkların diliyle değiştirdikleri ileri sürülür (Cilt 1, s. 96). Geç dönem bir Osmanlı kaynağında ise Kürtler Ari kavimlerden sayılır; lisanlarında Asuri ve Keldani dillerinden alındığı anlaşılan birçok kelime görülmekle birlikte Pehlevi dilinde de izlerinin bulunduğu kaydedilir (Cilt 4, s. 111). Geç dönem bir dil tasnifinde "Kürdistani" lisanı, Afgan ve Belucistani lisanlarıyla birlikte Farisi lisanının şubeleri arasında sayılmıştır (Cilt 4, s. 83).

Lehçe Kayıtları

Osmanlı salnamelerinde Kürtçe-Zazaca ilişkisine dair kayıtlar bulunur: Genç Sancağı'nda ahalinin "Kürdi ve Kürdceden muharref olan Zaza ve Ermenice" konuştuğu belirtilirken, Kulp Kazası kayıtlarında Zazaca için "Farisiden muharref" denilmiş; bu farklılık, salname hazırlayan ekiplerin dilleri tanımlama biçimlerinin değiştiğini gösterir (Cilt 4, s. 265). Osmanlı basınında yayımlanan bir yazıda ise Karacadağ aşiretleriyle yapılan görüşmelerin cevapları Kürtçe kaydedilip Türkçe çevirileriyle verilmiş; bu diyaloglarda "Kurmancî" adı bizzat konuşma örneklerinde geçmiştir (Cilt 4, s. 222).

Coğrafi Dağılım Kayıtları

Kürtçe, kaynaklarda çok dilli bir coğrafyanın bileşeni olarak da anılır. Diyarbekir eyaletinde Arapça, Türkçe, Farsça, Kürtçe ve Ermenice dillerinin konuşulduğu belirtilir (Cilt 4, s. 41). Halep Salnamesi'ne göre Halep, Urfa ve Maraş sancaklarında bazı aşiretler Kürtçe konuşur; Musul'a bağlı Akre, Duhok, İmadiye ve Zaho kazalarında ise ahalinin büyük kısmı Kürt olup mahalli dil Kürtçedir (Cilt 4, s. 264). Halep merkezinde Arapça ve Türkçe konuşulurken Urfa ve Maraş taraflarında Kürt aşiretleri arasında Kürtçe konuşulduğu kaydedilir (Cilt 4, s. 132).

Yer ve Ad Köklerinde Kürtçe

Kürtçe sözcükler, yer ve kurum adlarının kökenini çözmekte de kullanılır: Bargirî'nin Kürtçesi gibi adlandırmalar coğrafi kaynaklarda geçerken (Cilt 1, s. 70), Siirt isminin Kürtçe bir köke dayandırıldığı aktarılır (Cilt 2, s. 101). Hanedan ve unvan adlarında da Kürtçe izi aranır; Annâzî hanedanının adının, Kürtçe bir kelime olan ve kimi Kürt şahsiyetlerinin nisbesinde görülen 'eyar sözcüğüne nisbetle verilmiş olabileceği belirtilir (Cilt 1, s. 141); aşiret reisliği için Kürtçe "Ağayê Sor" unvanının kullanıldığı bir Musul Valisi raporunda kaydedilir (Cilt 3, s. 120). Coğrafya literatüründeki "zemum/ram" terimlerinin, Kürtçe kabile anlamına gelen "zeme" sözcüğünün Arapçalaşmış biçimi olduğu da öne sürülür (Cilt 2, s. 66).

Yazılı Kaynaklar ve Osmanlı Arşivi

Tarihsel olarak söz konusu erken dönemlerle ilgili elde Kürtçe yazılı kitap ve kaynakların bulunmaması, başka dillerdeki kaynaklara ayrı bir önem kazandırmıştır (Cilt 2, s. 115). Osmanlı arşiv belgeleri ise Kürtçenin matbu bir yayın diline dönüştüğü dönemi belgeler: bir tarafı Arapça diğer tarafı Kürtçe "El-Hediyetü'l-Hamidiye fî Lügati'l-Kürdiye" adlı bir kamus kitabının kütüphane ve mekteplere dağıtımı gündeme gelmiş, dinin daha kolay öğrenilmesi için bir tarafı Türkçe diğer tarafı Kürtçe ilmihaller basılmış, Türkçe ve Kürtçe yayımlanan Marifet ve İttihad-ı Ekrad gazetesi çıkarılmıştır (Cilt 3, s. 76). Aynı dönemde Kürtçe yayınlar denetime tabi tutulmuş; ruhsatsız basılan Kürtçe lügat ve kitaplar yasaklanmış, bir Bitlis Valisi "Kürtçe varaka-i mel'unane"nin yurda girişini engellemek için tedbir istemiştir (Cilt 3, s. 75; Cilt 3, s. 76).