Dahhak

Dahhak (Dahhak-ی ماری؛ لە هەندێک سەرچاوەدا Biyurasif، Biyorasef یان Biyorasb)، پاشایەکی ئەفسانەیی ئێران/فارسە کە لە سەرچاوەکانی جوگرافیا، مێژوو و گەشتیاریی سەردەمی ئیسلامیدا بە گێڕانەوەکانی بنەچەی کوردەوە ناوی لێبراوە. وەک یەکێک لە پاشا عەجەمەکان کە لە سەرچاوەکانی سەردەمی کۆن و ئیسلامیدا باس کراوە، ئەم پاشا ئێرانییە بە ناوی Dahhak، سەرچاوەی سەرەکی گێڕانەوەکانی بنەچەی کوردە (Cilt 1, s. 89).

ئەفسانە و بنەچەی کورد

لقێک لە گێڕانەوەکانی سەرهەڵدانی کورد، کە عەرەب و عەجەم لەسەر خاوەندارێتییەکەی ڕێک نەکەوتوون، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پاشا ئەفسانەیی و ستەمکارەکە Dahhak. بەپێی ئەم ئەفسانەیە، دوو مار (برین) لەسەر شانی Dahhak دەرکەوتبوون، بۆ ئەوەی پاشا بتوانێت بژی، پێویست بوو ئەم مارانە خۆراک بدرێن (Cilt 1, s. 96). بەپێی سەرچاوەکانی تر، Dahhak هەموو ڕۆژێک دوو پیاوی دەکوشت، مێشکی پیاوە کوژراوەکانی دەدایە ئەو دوو مارەی سەر شانی. وەزیرەکەی هەموو ڕۆژێک پیاوێک و بەرانێکی سەردەبڕی، مێشکەکانی تێکەڵ دەکرد، پیاوەکەی تری نەدەکوشت و ئازادی دەکرد؛ ئەم کەسانەی لە Dahhak ڕزگاریان دەبوو، هەڵدەهاتن بۆ چیا و ئەوانەی لەوێ زۆر دەبوون، دەبوونە کورد (Cilt 2, s. 23). لە شێوەیەکی تری هەمان گێڕانەوەدا، Dahhak (Biyurasif) هەموو ڕۆژێک دوو پیاوی سەردەبڕی، گۆشتەکەیانی بۆ خۆی دەکردە خواردن؛ وەزیرەکەی بە ناوی Ermail، یەکێکی لەو دوو کەسە سەردەبڕی و ئەوی تری بە زیندوویی دەهێشتەوە و دەیناردە چیاکانی فارس (Cilt 2, s. 23).

گواستنەوە لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا

ئەم زنجیرە گێڕانەوەیە، لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا نەریتێکی گواستنەوەی سەرەتایی هەیە. İbn Kuteybe ed-Dineverî (کۆچی دوایی 276/889) بۆ یەکەمجار لە کتێبەکەیدا بە ناوی el-Maarif، جێگەی بە چیرۆکەکە داوە؛ باسی لەوە کردووە کە عەجەمەکان، کوردەکانیان بە "پاشماوەی خواردنی Biyorasef" دەزانی، کە ئەو هەموو ڕۆژێک دوو مرۆڤی سەردەبڕی و گۆشتەکەیانی دەخوارد، وەزیرەکەی بە ناوی Erail، یەکێکی سەردەبڕی و یەکێکی ئازاد دەکرد و ئەم ئازادکراوانەش کورد بوون (Cilt 2, s. 51). بەپێی Şeyh er-Rabve ed-Dımaşkî، ئەو چیایەی ڕووداوەکە تێیدا ڕوویداوە، Demavend Dağı لە ئێرانە؛ دواتر کاتێک Feridun توانی Dahhak لەناو ببات، ئەو ڕۆژە بووە ڕۆژێکی خۆشی گشتی بۆ ئەوانەی هەڵاتبوون بۆ چیا، بەم شێوەیە دانیشتووانی چیاکە بۆ ژیانێکی ئازاد لە چیا هاتنە خوارەوە (Cilt 2, s. 51). Taberîش کاتێک ئەو کەسەی کە ئامۆژگاری دەکرد ئیبراهیم پێغەمبەر فڕێبدرێتە ناو ئاگر، بە "پیاوێک لە کۆچەرەکانی فارس" وەسف دەکات، بۆچوونی ئەوەی کە بەدەوییەکانی فارس کوردن، تۆمار کردووە (Cilt 2, s. 52).

Firdevsî و ململانێی فارس-کورد

Firdevsî، لە بەرهەمەکەیدا کاتێک مێژووی فارس لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی کە دەوڵەتی Sâsânî تێیدا ڕووخا، دەخاتە ڕوو، چیرۆکی چەندین پاشا دەگێڕێتەوە، لەوانەش Dahhak، و بە "Biyorasb کوڕی Mirdas، پاشای فارس" وەسفی دەکات (Cilt 2, s. 52). ئەم ئەدەبیاتە، پەیوەندی بە ململانێی نێوان کورد و فارسەوە هەیە کە لە سەردەمی Medler و Ahamenişler دەستی پێکردووە و تا سەردەمەکانی دواتر درێژ بووەتەوە؛ بەپێی سەرچاوەکان، کورد کە بوونی سەربەخۆیان لەلایەن هەردوو لایەنی عەرەب و عەجەمەوە ڕەتکراوەتەوە، زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە لەو مشتومڕانەی ناسنامە و بنیاتنانە مێژووییانە (Cilt 2, s. 52). لە ئەنجامدا، سەرچاوەکان تۆماری دەکەن کە گێڕانەوەکانی بنەچەی کورد لە چیرۆکی Dahhakەوە سەریان هەڵداوە (Cilt 2, s. 51, 52).

ناوی شوێن و Dahhakێکی تر

ناوی Dahhak لە ئێتمۆلۆژیای ناوی شوێنیشدا لە کۆرپەسدا هاتووە: جوگرافیناسان دەگێڕنەوە کە شاری Şehrezor لەلایەن Zor کوڕی Dahhakەوە دامەزراوە، بۆیە بەم شوێنە Şehrezor وتراوە بە واتای "شاری Zor" (Cilt 2, s. 91). وەک کەسایەتییەکی مێژوویی جیاواز کە نابێت لەگەڵ ئەم Dahhakە ئەفسانەییە تێکەڵ بکرێت، لە گێڕانەوەی İbn Esirدا، باس لە سەرکردەیەکی کورد بە ناوی "İbn Dahhak" دەکرێت کە لە ناوچەی Antakya لەگەڵ Bizanslı Rumlar هاوپەیمانی بەستووە (Cilt 2, s. 72).