Dahhak

Dahhak (Dahhak-ı Mârî; bazı kaynaklarda Biyurasif, Biyorasef ya da Biyorasb), İslamî dönem coğrafya, tarih ve seyahat kaynaklarında Kürtlerin kökenine dair rivayetlerle anılan mitolojik bir İran/Pers hükümdarıdır. Antikçağ ve İslamî dönem kaynaklarında zikredilen Acem hükümdarlarından biri olarak Dahhak isimli bu İran kralı, Kürt kökeni anlatılarının başlıca odağıdır (Cilt 1, s. 89).

Kürtlerin ortaya çıkışına dair rivayetlerin bir kolu, Arap ve Acemlerin aidiyeti üzerinde mutabakata varamadıkları zalim mitolojik kral Dahhak dönemine dayandırılır. Bu efsaneye göre Dahhak’ın omuzlarında iki yılan (çıban) çıkmış, hükümdarın yaşayabilmesi için bu yılanların beslenmesi gerekmiştir (Cilt 1, s. 96). Diğer kaynaklara göre Dahhak her gün iki adamı öldürmekte, öldürdüğü adamların beyinlerini omuzlarındaki iki yılana yedirmekteydi. Veziri ise her gün bir adam ile bir koç keser, beyinlerini karıştırır, diğer adamı öldürmeyip salıverirdi; Dahhak’tan kurtulan bu kimseler dağa kaçar ve orada üreyenler Kürtler olurdu (Cilt 2, s. 23). Aynı anlatının bir başka biçiminde Dahhak (Biyurasif) her gün iki adam keser, etlerini kendisine yemek yaptırırdı; Ermail adındaki veziri iki kişiden birini kesip diğerini sağ bırakarak Fars dağlarına gönderirdi (Cilt 2, s. 23).

Bu rivayet zinciri, İslamî kaynaklarda erken bir aktarım geleneğine sahiptir. İbn Kuteybe ed-Dineverî (ö. 276/889) hikâyeye el-Maarif adlı eserinde ilk kez yer vermiş; Acemlerin, Kürtleri “Biyorasef’in yemek artığı” saydığını, onun her gün iki insan kestirip etlerini yediğini, Erail adlı vezirinin birini kesip birini saldığını ve bu salıverilenlerin Kürtler olduğunu aktarmıştır (Cilt 2, s. 51). Şeyh er-Rabve ed-Dımaşkî’ye göre olayın geçtiği dağ İran’daki Demavend Dağı’dır; daha sonra Feridun Dahhak’ı ortadan kaldırmayı başardığında o gün dağa kaçanlar için genel bir sevinç günü olmuş, böylece dağdakiler özgür bir yaşam sürmek üzere dağdan inmişlerdir (Cilt 2, s. 51). Taberî de İbrahim Peygamber’in ateşe atılmasını öğütleyen kişiyi “Pers göçebelerinden bir adam” diye nitelerken, Perslerin bedevisinin Kürtler olduğu görüşünü kayda geçirmiştir (Cilt 2, s. 52).

Firdevsî, eserinde eski çağlardan Sâsânî devletinin yıkıldığı miladî yedinci yüzyıl ortalarına kadar Pers tarihini ele alırken aralarında Dahhak’ın da bulunduğu birçok kral hikâyesini anlatır ve onu “Pers kralı Mirdas oğlu Biyorasb” olarak tanımlar (Cilt 2, s. 52). Bu literatür, Medler ve Ahamenişler döneminden başlayıp sonraki çağlara uzanan Kürtler ile Persler arasındaki çekişmeyle de ilişkilidir; kaynaklara göre bağımsız varlıkları hem Arap hem Acem çevrelerince inkâr edilen Kürtler, söz konusu kimlik tartışmalarından ve tarihsel inşalardan büyük zarar görmüşlerdir (Cilt 2, s. 52). Sonuç olarak kaynaklar, Kürtlerin kökenine dair rivayetlerin Dahhak hikâyesinden doğduğunu kaydeder (Cilt 2, s. 51, 52).

Dahhak adı korpusta yer adı etimolojisinde de geçer: coğrafyacılar Şehrezor şehrinin Dahhak’ın oğlu Zor tarafından kurulduğunu, bu nedenle buraya “Zor’un şehri” anlamında Şehrezor dendiğini aktarır (Cilt 2, s. 91). Bu mitolojik Dahhak ile karıştırılmaması gereken ayrı bir tarihsel kişilik olarak, İbn Esir’in rivayetinde Antakya yöresinde Bizanslı Rumlarla ittifak kuran “İbn Dahhak” adlı bir Kürt lider de anılır (Cilt 2, s. 72).