Zengîler

Zengîler, 12. yüzyılda Musul ve Halep merkezli hüküm süren, Eyyûbî ailesinin yükselişinde belirleyici rol oynayan atabeg hanedanıdır; kaynaklarda hanedanın kurucusu İmadeddin Zengî'nin hükümdarlık yılları h. 521-541 / m. 1126-1146 olarak verilir (Cilt 2, s. 73). Kürt tarihi bakımından Zengî dönemi, Eyyûbî ailesinin devlet yönetiminde yükseldiği, Kürt kabilelerinin kayda geçtiği ve İbnü'l-Esîr ailesi gibi büyük tarihçilerin yetiştiği bir ara dönemdir (Cilt 2, s. 73; Cilt 1, s. 165).

Eyyûbî Ailesiyle İlişkiler

Tarihçiler, Eyyûb ve Esedduddin Şirkuh'un temsil ettiği Eyyûbî ailesinin Azerbaycan sınırlarındaki Divin beldesinden Irak'taki Tikrit'e geçişini anlatır; Tikrit'e vali olan Şadi'nin yerini, vefatından sonra Selahaddin'in babası olan ve el-Melik el-Afdal Necmüddin lakabını alan oğlu Necmeddin Eyyûb almıştır (Cilt 2, s. 73). Necmeddin Eyyûb'un, oğlu Selahaddin'in doğumundan sonra Tikrit'te fazla durmadığı ve h. 534 / m. 1139 yılında İmadeddin Zengî tarafından Mîr olarak Bealbek'e gönderildiği kaydedilir (Cilt 2, s. 73). İmadeddin Zengî, h. 526 / m. 1132 yılında Abbâsî halifesi el-Musterşidbillah'a karşı giriştiği savaşta yenik düşmüştür (Cilt 2, s. 73).

Şam'ın yönetiminin el değiştirmesinin ardından Necmeddin Eyyûb, Nureddin Zengî tarafından Şam valiliğine getirilmiş; Şirkuh yardımcısı, Selahaddin ise emniyet amiri olarak tayin edilmiştir (Cilt 2, s. 74). Sultan Selahaddin, Nureddin Zengî'nin h. 569 / m. 1174 yılında ölmesinden sonra Mısır'da fiili yönetimi ele geçirip nüfuzunu genişletmiş ve Zengîlerden geriye kalan toprakları ele geçirmeyi hedeflemiştir (Cilt 2, s. 74). Kalkaşendî'nin Subhu'l-A'şâ'sı da Eyyûbî kurumlarının, selefleri olan Fâtımî ve Zengî kurumlarıyla ilişkisini ele alır; bu yönüyle Zengî devlet teşkilatı, Eyyûbî kurumlarının temellerinden biri olarak kaydedilmiştir (Cilt 1, s. 195).

Kürt Coğrafyasında Zengî İzleri

Zengî hâkimiyeti, Kürt nüfusun yoğun olduğu şehirlerde imar faaliyetleriyle de iz bırakmıştır: Amîd (Diyarbekir) şehrinde Nureddin Zengî'nin oğlu Melik Salih Mahmud'un inşa ettirdiği bir kale bulunmaktaydı (Cilt 2, s. 98). Dönemin Kürt kabileleri de kaynaklara yansımıştır; hem Zengî hem Eyyûbî döneminde Buhtîyye ve Hamidiye gibi Kürt kabilelerini ele alan İbnü'l-Esîr, bu kabilelerin Musul yakınlarında kale ve hisarları olduğunu anlatır (Cilt 2, s. 112).

Bürokrasisi ve Kürt Kökenli Tarihçiler

Cizre doğumlu büyük tarihçi İbnü'l-Esîr'in babası Esîrüddîn Muhammed, Musul Atabegi İmâdüddin Zengî ve Mevdûd b. İmâdüddin Zengî dönemlerinde bürokraside önemli görevler üstlenmiş; kardeşi Mecdüddîn de Zengî bürokrasisinde çalışmış, hadis ve tefsir alanlarında önemli eserler yazmıştır (Cilt 1, s. 165). Nûreddîn Zengî ve Selâhaddîn döneminin önemli bürokratlarından İmâdüddîn el-İsfahânî ise zamanının en büyük münşî ve kâtiplerinden biri olarak tanınmıştır (Cilt 1, s. 158).

Kaynaklarda Zengîler

Ebû Şâme'nin er-Ravzateyn fî Ahbâri'd-Devleteyn: en-Nûriyye ve's-Salâhiyye adlı eseri, adını Nureddin Zengî ile Selahaddin'in devletlerinden alan, dönemin başlıca tarih kaynaklarından biridir (Cilt 1, s. 178). Kâdı el-Fâzıl'ın mektup koleksiyonunda da Sultan Selâhaddîn'in başta Nûreddîn Zengî olmak üzere hükümdar ve emirlere gönderdiği mektuplar yer alır; bu yazışmalar devrin siyasi tarihi için ilk elden kaynaklardandır (Cilt 1, s. 157).