Mardin

Mardin، شارێکی مێژوویی و ناوەندێکی نیشتەجێبوونە کە دەکەوێتە ناوچەی el-Cezîre لە میزۆپۆتامیای سەرەوە. لە سەرچاوە جوگرافییەکانی سەردەمی ئیسلامیدا، لەناو Diyar-ı Bekr دا ناوی هاتووە کە بەشی باکووری Cezîre پێکدەهێنێت (بەرگی 1، ل. 87).

سەردەمی ئیسلامی و مەروانییەکان

لە وەسفەکەی ئیبن حەوقەل بۆ Cezîre، ناوچەکە بە شێوەی Diyar-ı Bekr و Diyar-ı Rabia دابەش دەکرێت؛ لەنێو شارە سەرەکییەکانی Diyar-ı Bekr کە ناوەندەکەی Amed بوو، Mardin، Meyyafarikin و Erzen دەژمێردرێن (بەرگی 2، ل. 62). Mardin لە هەمان کاتدا وەک شارێکی کۆنی مەروانی بە ژیانی زانستییەوە ناسرابوو. ئیبن عەساکر لە کاتی گەشتەکانیدا لە شارە کۆنەکانی مەروانی وەک Bidlis، Duneyser، Erzen و Mardin چاوی بە چەندین زانا کەوتبوو کە لە سەردەمی مەروانییەکانەوە مابوونەوە و لە بەرهەمەکەیدا زانیاری لەسەریان داوە (بەرگی 1، ل. 136). Mardin، لەناو ناوچەی کاریگەریی دەوڵەتی Dustekî-Mervanî (ک. 345-489/ز. 956-1095) کە لە Cezîre فەرمانڕەوایی دەکرد، لەگەڵ Amed، Meyyafarikin، Cizre، Nusaybin و باکووری Musul جێگیر بوو (بەرگی 2، ل. 64).

نیشتەجێبوونی کورد

شار و دەوروبەری ناوچەیەک بوو کە کورد بە چڕی تێیدا نیشتەجێ بوون. سەرچاوەکان باس لە کۆمەڵگە کوردییەکان دەکەن کە بە شێوەیەکی پەرشوبڵاو لە دەوروبەری Mardin —بە چڕتر لە چیاکانی Hemedan و Şehrezor، لە ناوچەیەک کە لە Cizre تا Dicle درێژ دەبێتەوە— و لە Musul دەژیان؛ بوونی کورد لە گوندەکانی Cizre و Mardin نیشان دەدات کە ئەوان تەنها لە چیاکاندا نا، بەڵکو لە دەشتەکانیشدا ژیاون (بەرگی 2، ل. 55). ئەل-عومەری ئاماژە بەوە دەکات کە Nusaybin و کورد بەشێک بوون لەو ناوچە جوگرافییە فراوانەی کە لە سەردەمی مەملوکەکاندا لەنێوان ڕووبارەکانی Dicle و Fırat دا لە دەشتەکانی Mardin بڵاوبوونەتەوە (بەرگی 2، ل. 103). لە نزیک Mardin، ئەمیرێکی کوردی زۆر بەهێز بە ناوی ئیبراهیم کوڕی عەلی کە بە "Aziz Malu" ناودەبرا، فەرمانڕەوایی دەکرد (بەرگی 2، ل. 39).

سەردەمی ئارتوقی و ئەییووبی

Mardin، گۆڕەپانێکی گرنگی ململانێی دەسەڵات بوو لەنێوان ئارتوقییەکان و ئەییووبییەکاندا. ئیبن شەداد باس لە کوردەکانی Mardin و ئەو ململانێیانە دەکات کە لەگەڵ فەرمانڕەوای ئارتوقیدا هەیانبوو (بەرگی 2، ل. 63). هەروەها بەپێی ئیبن شەداد، لە ساڵی ک. 518/ز. 1124 کاتێک خاچپەرستەکان گەمارۆی Halep یان دابوو، فەرمانڕەوای شارەکە سوڵتانی Mardin ئارتوقۆغڵو ئیلغازی بوو؛ ئیلغازی هەڵهات و شارەکەی بەجێهێشت (بەرگی 2، ل. 75). ئەییووبییەکان، بەتایبەتی لەگەڵ ئارتوقییەکان و هێزە جیاوازەکانی دیکەی ناوچەکە، ململانێی دەسەڵاتیان لەسەر شارەکە کردووە، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بە مەرجی خوێندنەوەی وتار بە ناوی خۆیانەوە لە بەڕێوەبردنی شارەکەدا بوون؛ قەزوینی سەرسامی خۆی بۆ قەڵای Mardin دەربڕیوە کە لە شوێنێکی باڵادەستدا دروست کراوە و دەتوانێت دەشتە فراوانەکانی دەوروبەری شارەکە لە هەموو لایەکەوە ببینێت (بەرگی 2، ل. 104). نەجمەدین ئیلغازی، فەرمانڕەوای ئارتوقی Mardin، لە نامەیەکدا کە بۆ فەرماندەی سوپای مەغۆل ناردبوو کە گەمارۆی شارەکەی دابوو، ستایشی ئازایەتی کوردەکانی کردبوو و ڕایگەیاندبوو کە ئامادەن بۆ بەرگریکردن لە Mardin (بەرگی 2، ل. 104-105). شارەکە، بەهۆی شوێنەکەیەوە، لە خاڵێکی باڵادەستدا بوو کە بەسەر چەندین شوێندا زاڵ بوو، لەوانەش Dunaysir (بەرگی 2، ل. 105).

سەردەمی عوسمانی

لە سەردەمی عوسمانیدا، Mardin وەک لیوایەک سەر بە ئەیالەتی Diyarbekir لە تۆمارە ئیدارییەکاندا جێی گرتووە؛ داهات و بڕگەکانی باجی گوندەکانی لیواکانی وەک Amid، Mardin، Birecik، Ruha، Çermik، Ergani، Harput و هاوشێوەکانیان لە دەفتەرەکانی تاهریردا تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 21). لە دەفتەری ئەوقافی Amid دا، Mardin لەگەڵ قەزاکانی Amid، Hısn-ı Keyf، Ruha، Siirt، Nusaybin و Birecik تۆمار کراوە (بەرگی 3، ل. 22). Mardin هەروەها، لەنێو ئەو ناحیانەدا ناوی هاتووە کە لە دەفتەرەکانی ئەحکامدا باس کراون، لەگەڵ Cizre، Midyat و Nusaybin (بەرگی 3، ل. 31). تۆمارەکانی ئەرشیف، ڕووناکی دەخەنە سەر ململانێ کۆمەڵایەتییەکانی شارەکەش: لە ساڵی 1116/1705 دا، سکاڵا تۆمار کراون سەبارەت بەوەی کە نزیکەی دوو سەد سوارچاک لە عەشیرەتی Şeyh Bızini و عەشیرەتی Milli، سەر بە ڤۆیڤۆدایەتی Mardin، هێرشیان کردووەتە سەر ماڵە کوردییەکانی نیشتەجێ لە Mardin (بەرگی 3، ل. 32).