Moğollar

Moğollar, 13. yüzyılda Yakın Doğu'ya yönelen istilalarıyla Kürt coğrafyasını, kentlerini ve siyasi düzenini derinden sarsan bir güçtür. İstilanın etkileri hem dönemin tarih yazımına hem de Cezîre, Şam ve İran bölgelerindeki Kürt topluluklarının kaderine yansımıştır.

Moğol ilerleyişinin en sembolik dönüm noktası, 656/1258 yılında Bağdat'ın Moğolların eline düşmesi ve Abbâsî hilafetinin aynı yıl Moğollar tarafından yıkılmasıdır (Cilt 2, s. 27; Cilt 2, s. 76). Bu olay, dönemin pek çok âliminin hayatını doğrudan etkilemiştir; Kazvinî, son Abbâsî halifesi el-Mu'tasım Billah döneminde Vasıt ve Hille'de kadılık yapmış ve Bağdat'ın 656/1258'de Moğolların eline geçmesine kadar bu görevde kalmıştır (Cilt 2, s. 27).

İstila kısa sürede Kuzey Suriye ve Cezîre'ye uzandı. 657/1259'da Meyyâfârikîn (Silvan) Moğollar tarafından kuşatıldı; İzzeddin İbn Şeddâd bu sırada Moğollarla barış müzakereleri yapmakla görevlendirildi, ancak müzakerelerin başarısız olması ve Moğolların Kuzey Suriye'yi işgal etmesi üzerine 659/1261'de Mısır'a kaçtı (Cilt 1, s. 185; Cilt 2, s. 31). 658/1260'ta ise Moğollar Halep'e geldiğinde Eyyûbî hükümdarı Melik Nâsır, İbnü'l-'Adîm ile birlikte Kahire'ye gitmek zorunda kaldı (Cilt 1, s. 135). Aynı dönemde Moğollar Dımaşk'ı da kuşattı; Ebû Şâme'nin er-Ravzateyn'e yazdığı zeyl, Moğolların 658/1260'taki Dımaşk kuşatması hakkında özgün ve detaylı bilgiler verir (Cilt 1, s. 179).

Moğol baskısı Eyyûbî düzeninin çözülmesini hızlandırdı; hanedan üyeleri arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle bölgenin bir kısmı Moğollara boyun eğmek zorunda kaldı ve İbn Şeddâd, eserini kaleme aldığı dönemde kimi bölgelerin Moğolların egemenliği altında olduğunu belirtmiştir (Cilt 2, s. 65). Buna karşılık Kürtler, Cezîre'de Moğol ordusuna karşı verilen mücadelede önemli bir rol oynamış; bu direnişin ağır faturasını ödeyen şehirlerden biri yine Meyyâfârikîn olmuştur (Cilt 2, s. 63). Moğollara karşı savaş, sonraki kuşağın hayatına da damga vurdu: Ebü'l-Fidâ, Haçlılara ve Moğollara karşı yapılan savaşlarda önemli başarılar elde etmiş (Cilt 1, s. 189), Yûnînî ise 680/1281'de Humus'ta Memlük hükümdarı Kalavun emrindeki orduda Moğollara karşı savaşmıştır (Cilt 1, s. 188). Ebü'l-Fidâ ailesinin Hama'ya gelişi de Moğol istilasıyla ilişkilendirilir (Cilt 2, s. 35).

İstilanın en kalıcı sonuçlarından biri, Kürtlerin yaşadığı yerlerin yıkımı ve buna bağlı büyük göç dalgasıdır. Umerî, Moğolların Kürtlerin yaşadığı yerleri istila etmesinin ardından bu toplulukların Şam, Yemen ve Mısır'a göç etmeleri hakkında değerli bilgiler verir (Cilt 2, s. 39). Şehrezor bölgesi, Moğollar tarafından yıkılmadan önce çeşitli Kürt kabilelerine ev sahipliği yapıyordu; Moğollar Bağdat'ı ele geçirince Luse ve Babiriyye gibi savaşçı taifeler aileleriyle birlikte Mısır'a göç etmiştir (Cilt 2, s. 40). Doğudaki bölgelerde arka arkaya gelen Moğol akınları düzeni sarstığından, Şam'a yönelik Kürt göçü Eyyûbî ailesiyle sınırlı kalmamış, daha geniş bir nüfus hareketine dönüşmüştür (Cilt 2, s. 74). Moğol yıkımı yalnızca Kürt yerleşimlerini değil, Merv ve Belh gibi Horasan şehirlerini de harabeye çevirmiştir (Cilt 2, s. 68). İstilanın gündelik hayata yansımasına dair çarpıcı bir ayrıntı da Umerî'de görülür: Eseduddin adlı bir lider, bulduğu değerli lacivert taşı (lapis lazuli) madenini Moğollar duyup elinden almasın diye gizlemiştir (Cilt 2, s. 41).

Kürt hanedanlarının uzun tarihinde Moğollar belirleyici aktörlerden biri olarak anılır; Şerefhan Bidlisî, Hasneveyh hanedanının yaşadığı dramatik olayları anlatırken bu hanedanın Selçukluların yanı sıra Moğollar ve Osmanlılarla ilişkilerini de ele almıştır (Cilt 2, s. 58). Moğollar ayrıca dönemin askeri tarihinde de iz bırakmıştır: Tarsûsî'nin Tabsıratu Erbâbi'l-Elbâb adlı eseri, Moğolların 13. yüzyılda Çin tarzı büyük atış yayını İran'a getirdikleri ve Müslümanların bu yayı Moğollardan aldıkları iddiasını çürütür; esere göre tersine, bu yayı Moğollar Müslümanlardan almıştır (Cilt 1, s. 155).