Di çavkaniyên Osmanî de navê Kurdistan çawa tê gotin?

Osmanlı tarih ve coğrafya kitaplarında Kürdistan, tek bir adla değil; Kürdistan, Kürdistan Eyaleti, Diyar-ı Kürdistan, Kürdistan Kıtası, Kürdistan Mıntıkası ve Bilad-ı Ekrad (Kürt beldeleri) gibi adlarla kayda geçmiştir (Cilt 4, s. 19).

İki Kürdistan Tasavvuru

19. yüzyılda kaleme alınan coğrafya kitaplarında Kürdistan-ı Osmanî ve Kürdistan-ı Acem/İran olmak üzere iki ayrı Kürdistan'ın varlığından söz edilir (Cilt 4, s. 19).

İdari Birim Olarak Kürdistan Eyaleti

Kürdistan adı Osmanlı idari kayıtlarında bir eyalet adı olarak da geçer. Devlet salnamelerinde Kürdistan Eyaleti'nin Muş, Van, Hakkâri, Cizre ve Diyarbekir livalarından oluştuğu kaydedilmiştir; Muş Livası'nın Bitlis, Hınıs/Tekman, Malazgird ve Ahlat; Cizre Livası'nın Cezire-i Ömeriye, Bohtan ve Mardin gibi yerlerden müteşekkil olduğu görülür (Cilt 4, s. 247). 17. yüzyıla ait bir Ruus Kalemi defterinde de "Eyalet-i Kürdistan"ın Cizre, İmadiye, Sason, Palu, Genç, Eğil, Hazzo, Kulb, Çemişgezek, Sağman, Siirt ve Eski Musul gibi birimlerle kaydedildiği görülmektedir (Cilt 3, s. 51). Geç dönem coğrafya kaynaklarında ayrıca "Kürdistan'dan bazı bölgeler ve beldeler ilave edilerek" Diyarbekir Vilayeti'nin teşkil olunduğu anlatılır (Cilt 4, s. 86). Aynı literatürde Erzurum Vilayeti "kısmen yukarı Kürdistan'dan ibaret", Diyarbekir Vilayeti ise "Kürdistan'ın bir kıtasından ve kısmen El-Cezire şimalinden ibaret" olarak tarif edilir (Cilt 4, s. 98).

Arşiv rehberlerine göre Kürdistan tabiri idari bir birim olarak 1847-1867 yıllarını kapsamışsa da, Kürtlerin çoğunlukla yaşadığı yerlerin tanımlanmasında Osmanlı Devleti'nin en üst düzey bürokrasisine kadar kullanılmaya devam etmiştir (Cilt 3, s. 77). Koleksiyondaki modern araştırmalar da Kürdistan Eyaleti'nin 14 Aralık 1847'de resmi olarak kurulduğunu kaydeder (Koleksiyon: Alişan Akpınar, Kürdistan Eyaleti'nin Kuruluşu konuşma transkripti, Kürt Tarihi Dergisi - İsmail Beşikçi Vakfı programı). Kürdistan kelimesi üzerinden yapılacak bir arşiv taramasında binlerce belgeye erişmek mümkündür (Cilt 3, s. 77).

Dönem Yazışmalarında

Osmanlı bürokratlarının 1835'te başlayan süreci "Kürdistan'ın fethi" olarak andıkları arşiv kayıtlarında geçer; bu süreç 1855'te son Kürt mîrliği olan Bohtan'ın mağlup edilmesiyle tamamlanmış görünmektedir (Cilt 3, s. 58). Diyarbekirli Said Paşa'nın Not Defteri'nde ise Kürdistan maddesi, "kuzeyden Ermenistan denilen Türkmen vilayetleri, batıdan Diyarbekir, güneyden Irak-ı Acem ve doğudan da Azerbaycan ile çevrili bir bölgenin adıdır" şeklinde tarif edilmiştir (Cilt 4, s. 80).

Kayıtların Artışı ve Siyasi Arka Plan

Kaynaklarda Kürtlere ve Kürdistan'a dair bilgiler, özellikle I. Selim'in (Yavuz) Safevî Devleti'ne karşı giriştiği İran seferinden sonra artmıştır. Bu dönemde Kürt mîrlerinin Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle devlet, bölgedeki Kürt mîrleri ve aşiretleriyle doğrudan irtibata geçmiştir. Osmanlı padişahları bağlılığı zora dayalı askeri güçle değil, "istimâlet" politikasıyla; Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet sistemini uygulayarak sağlamaya çalışmıştır (Cilt 4, s. 19).