İmâdüddîn el-İsfahânî

İmâdüddîn el-İsfahânî، یەکێکە لە بیرۆکراتە دیارەکان، نووسەرانی دەوڵەت و مێژوونووسانی سەردەمی Nûreddîn Zengî و Selâhaddîn Eyyûbî (بەرگی 1، ل. 158). لە هەمان کاتدا وەک شاعیرێکی بەناوبانگ، ئەدیب و مونشییەک ناسراوە.

نووسەرێتی و کەسایەتی ئەدەبی

دوای Kâdî el-Fâzıl، İmâdüddîn کە بە گەورەترین مونشی و نووسەری سەردەمی خۆی دادەنرا، یەکێک بوو لەو کەسانەی کە سوڵتان Selâhaddîn زۆرترین متمانەی پێی بوو و نووسەری نهێنییەکانی بووە (بەرگی 1، ل. 158). ژمارەیەکی زۆر مونشەئاتی عەرەبی و فارسی (بەڵگەنامەی فەرمی) نووسیوە، بەشێک لەوانەی خستووەتە ناو کارەکانیشیەوە، و مونشەئاتی ئەدەبی خۆی لە دیوانێکدا کۆکردووەتەوە. چالاکییە زانستییەکانی لە ماوەی ژیانیدا لەگەڵ کارە ئیدارییەکاندا بەڕێوەبردووە، و لە بوارەکانی ئەدەب و مێژوودا بەرهەمی هێناوە (بەرگی 1، ل. 158). لەبەر ئەوەی لە یەکەم نیگادا وەک کەسێکی ئاسایی دەردەکەوت، دەگێڕدرێتەوە کە Kâdî el-Fâzıl دەربارەی وتوویەتی: "İmâd وەک چەخماخە وایە؛ دەرەوەی سارد دەردەکەوێت، بەڵام لە ناوی ئاگر هەیە." ئارەزووی بۆ هونەرە ئەدەبییەکان لە کارەکانیشیدا ڕەنگی داوەتەوە، و زمانێکی قورسی بۆ تێگەیشتن بەکارهێناوە (بەرگی 1، ل. 158).

el-Berku'ş-Şâmî

گرنگترین بەرهەمی کە el-Berku'ş-Şâmî (بروسکەی شام)، سەرچاوەیەکی مێژوویی زۆر پتەوە کە پشت بە چاودێری و بەڵگەنامە دەبەستێت. نووسەرەکە ئەم ناوەی لە بەرهەمەکەی ناوە، چونکە ڕۆژانی تێپەڕبووی لەگەڵ Nûreddîn و Selâhaddîn بە بروسکەیەکی درەوشاوە و خامۆشبوو چواندووە (بەرگی 1، ل. 159). لە بەرهەمەکەدا کە بە شێوازێکی هونەری نووسراوە و لە حەوت بەرگ پێکدێت، تەنها بەرگی سێیەم کە ڕووداوەکانی نێوان ساڵانی 573–575/1177–1180 دەگێڕێتەوە و بەرگی پێنجەم کە ڕووداوەکانی ساڵانی 578–579/1182–1184 لەخۆدەگرێت، گەیشتوونەتە دەستمان. Bündârî، بۆ بەرگی دووەمی بەرهەمەکە، کارێکی کورتکردنەوەی (پوختە) بە ناوی Sene'l-Berkı'ş-Şâmî ئەنجامداوە، و بەشی ئەم کورتکراوەیە تا کۆتایی ساڵی 583/1187 گەیشتووەتە دەستمان (بەرگی 1، ل. 159). İmâdüddîn هەروەها بەرهەمێکی درێژکراوەی بۆ el-Berku'ş-Şâmî زیاد کردووە کە یادەوەرییەکانی لە مردنی Selâhaddînەوە تا مردنی خۆی و ڕووداوەکانی پەیوەست بە مێژووی ئەییووبییەکان لەخۆدەگرێت (بەرگی 1، ل. 159).

کاریگەری لەسەر مێژوونووسانی دواتر

İmâdüddîn el-İsfahânî، کاریگەری لەسەر زۆرێک لە مێژوونووسانی هاوچەرخ و دواتر هەبووە. مێژوونووسانی سەردەمی ئەییووبی وەک İbnü'l-Esîr، Ebû Şâme و İbn Vâsıl، گوتەیان لە بەرهەمەکانی ئەودا وەرگرتووە (بەرگی 1، ل. 159). مێژوونووسی ئەییووبییەکانی Hasankeyf، İbnü'l-Münşî، لە بەرهەمەکەیدا لەگەڵ İbnü'l-Esîr، Bahâeddîn b. Şeddâd، Ebû Şâme و İbn Vâsıl، سوودی لە بەرهەمەکانی İmâdüddîn el-İsfahânî وەرگرتووە (بەرگی 1، ل. 196). مێژوونووسی سەردەمی مەمالیکەکان، Aynî، لە بەشی پەیوەست بە ئەییووبییەکاندا، جگە لە Kâdî el-Fâzıl، İbn Şeddâd، İbnü'l-Esîr و Ebû Şâme، پەنای بۆ بەرهەمەکانی İmâdüddîn بردووە (بەرگی 1، ل. 201).

شوێنی لە مێژووی ئەییووبیدا

سەرچاوە سەرەکییەکان کە پێویستە بۆ دیاریکردنی دینامیکییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی ئەییووبی پەنایان بۆ ببرێت، بەشێکی زۆریان بەرهەمی مێژوویی و ژیاننامەیی عەرەبین کە لە سەردەمی ئەییووبییەکان و مەمالیکەکاندا نووسراون. لەم چوارچێوەیەدا، بەرهەمەکانی İmâdüddîn el-İsfahânî، لەگەڵ بەرهەمەکانی İbnü'l-Esîr، Bahâeddîn b. Şeddâd، Kâdî el-Fâzıl و İbn Ebî Tayyi' کە هاوچەرخی Selâhaddîn بوون، لە پێشەوەی سەرچاوە سەرەکییەکانی سەردەمی Selâhaddîn دان (بەرگی 1، ل. 202).