Palu

پالو، لە سیستەمی ئیداریی عوسمانیدا بە ستاتۆی "حکومەت"، میرنشینێکی کوردی و یەکەیەکی ئیدارییە کە میرە کوردەکان بە شێوەی میراتی بەڕێوەیان بردووە. میرنشینەکە کە لە ناوچەی دیاربه‌کر هەڵکەوتووە، لە تۆمارەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا وەک بەشێک لە Eyalet-i Kürdistan ناوی لێبراوە و لە قۆناغی درەنگدا بووەتە قەزایەک سەر بە Ergani Madeni.

تۆمارەکانی Tımar و Hükümet

پالو، وەک یەکێک لە پێکهاتە ئیدارییەکان کە سەر بە سیستەمی yurtluk-ocaklık و hükümet بووە و لەلایەن میرە کوردەکانەوە بەڕێوەبراوە، لە ئەرشیفەکانی عوسمانیدا بەڵگەدار کراوە؛ تۆمارە گرنگەکان سەبارەت بە کارکردنی ئەم سیستەمە لە دەفتەرەکانی tımar ruznamçe دا هەن (بەرگی 3، ل. 28). یەکێک لەو تۆمارانەی کە پێکهاتەی میراتیی میرنشینەکە نیشان دەدات، دابەشکردنی zeamet ە بەسەر کوڕی میر Cemşid Bey ی پالو لە ساڵی 946/1539؛ لە دەفتەرەکانی tımar ruznamçe دا زانیاری ورد هەیە سەبارەت بە جۆر و بڕی ئەو زەوییانەی کە بە خزمانی میرە کوردەکان دراون، لەم چوارچێوەیەدا گواستنەوەی zeamet ەکە کە بە کوڕی Cemşid Bey دراوە، بە وردی تۆمار کراوە (بەرگی 3، ل. 27).

شوێنی حکومەتی پالو لەناو سیستەمی ئیداریی عوسمانیدا، لە توێژینەوەی Murat Alanoğlu بە ناوی "Osmanlı İdâri Sistemi İçerisinde Palu Hükûmeti" تاوتوێ کراوە و گرنگیی تۆمارەکانی tımar ruznamçe بۆ yurtluk-ocaklık و سنجاقەکانی hükümet جەختی لەسەر کراوەتەوە (بەرگی 3، ل. 28). لە پۆلێنکردنە جیاوازەکانی ئەرشیفەکانی عوسمانیدا، زانیاری سەبارەت بە حکومەتی پالو هەیە (بەرگی 3، ل. 29؛ بەرگی 3، ل. 50).

ئەرکە ئیداری و سەربازییەکان

پالو، لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا لەنێو یەکە ئیدارییەکانی Eyalet-i Kürdistan دا هەژمار دەکرێت؛ لەم چوارچێوەیەدا یەکەکانی وەک Cizre، İmadiye، Sason، Palu، Genç و Eğil پێکەوە تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 51). وەک نموونەیەک بۆ ئەرکە سەربازییەکانی میرنشینەکە، لە فەرمانێکدا کە بۆ سنجاقبەیەکانی Hazzo، Eğil و Palu نێردراوە، داوا کراوە کە سەرۆک عەشیرەتەکان لەگەڵ کەسانی ژێر دەسەڵاتیانەوە بۆ بەشداریکردن لە هەڵمەتی Girit، لە Trablus İskelesi ەوە بۆ Kıbrıs و لەوێشەوە بۆ Girit بنێردرێن (بەرگی 3، ل. 15). لە دەفتەرەکانی ahkâm ی دیاربه‌کردا، فەرمانەکانی پەیوەندیدار بە پالو تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 31).

فەرمانەکان کە بۆ Palu Hâkimi نێردراون، نموونەی پەیامگۆڕینەوەی نێوان حکومەتی ناوەندی و ناوچەکە لە سەدەی 18هەمدا پێکدەهێنن (بەرگی 3، ل. 32). بەپێی تۆمارێک لە Maraş Ahkâm Defterleri دا، کەسانی بە ناوەکانی Seyyid Halil، Seyyid Mustafa و Seyyid Ebubekir سکاڵایان بۆ دادگا برد و ڕایانگەیاند کە باوکیان Seyyid Ömer خاوەنی ئەو وەقفە بووە کە لەلایەن باپیرانیانەوە دروست کراوە، بەڵام Süleyman و İbrahim لە بنەماڵەی بەیەکانی پالو بە نایاسایی دەستیان بەسەر وەقفەکەدا گرتووە؛ لەسەر سکاڵاکە، دادگا بڕیاری دا کە وەقفەکە بگەڕێنرێتەوە بۆ خاوەنە کۆنەکانی، بەیی پالو ئاگادار بکرێتەوە و کێشەکە بە زووترین کات چارەسەر بکرێت (بەرگی 3، ل. 32؛ بەرگی 3، ل. 33).

وەقفەکان

پالو، ناوەندێکە کە دامەزراوەکانی وەقفی تێدایە. هەندێک وەقف لەلایەن Cemşid Bey ەوە دامەزراون، کە یەکێک بووە لە کارگێڕە گرنگەکانی کورد لەو سەردەمەدا؛ Cemşid Bey لە ساڵی 1547 دا کێڵگەیەک بە ناوی Hızır Çiftliği بە Derviş Mehmed Efendi ی زانا بەخشی، و لە 962/1555 دا زەوییەکانی Şeyh Piran ی وەقف کرد (بەرگی 3، ل. 53).

سەردەمی کۆتایی عوسمانی

لە سەردەمی کۆتایی عوسمانیدا، پالو وەک قەزایەک لەناو سنجاقی Ergani Madeni سەر بە ویلایەتی دیاربه‌کر لە دابەشکاری ئیداریدا جێگەی گرتبوو (بەرگی 4، ل. 119). لە تۆمارە ئیدارییەکاندا ئاماژە بەوە کراوە کە قەزای پالو 316 گوند و 8 ناحیەی هەبووە (بەرگی 4، ل. 127)؛ نیشتەجێبوونەکانی وەک Yalancı، Evlağı، Mirvan، Halilan، Hun و Erdo وەک ناوەندی ناحیەی پالو بە ژمارەی 321 گوند تۆمار کراون (بەرگی 4، ل. 159).

لە ساڵانی Birinci Dünya Savaşı دا، پالو بووەتە بەشێک لە بەرەی جەنگ؛ بەڵگەنامەکان هەن کە نیشان دەدەن لە کاتی Harb-i Umumî دا، یەکە سەربازییەکانی عوسمانی لەگەڵ هێزە میلیشیا خۆبەخشەکاندا لە بەرەی درێژبووەوە لە هێڵی Muş و Bitlis و لە Erzurum ەوە تا Palu، دژی سوپای ڕووسیا شەڕیان کردووە (بەرگی 3، ل. 129). لە هەمان سەردەمدا، تۆمارەکانی پەیوەندیدار بە گەلی Hıristiyan لە Bitlis، Muş، Harput و Palu و دەوروبەریان لە ئەرشیفەکاندا هەن (بەرگی 3، ل. 70). هەروەها، بڵاوکراوەیەک بە ناوی Füyuzat-ı Kürdiye کە پلانی بۆ دانرابوو لە Harput لەلایەن Palutzade Mehmed Halil Efendi ەوە دەربچێت و بابەتە زانستی، ئەدەبی، کشتوکاڵی و بازرگانییەکانی لەخۆ گرتبوو، لەنێو تۆمارەکانی ژیانی چاپەمەنی ناوچەکەدا باس دەکرێت (بەرگی 3، ل. 76).