Palu

Palu, Osmanlı idari sisteminde "hükümet" statüsünde, Kürt beylerinin irsî olarak yönettiği bir Kürt beyliği ve idari birimdir. Diyarbekir bölgesinde yer alan beylik, Osmanlı arşiv kayıtlarında Eyalet-i Kürdistan'ın parçası olarak anılır ve geç dönemde Ergani Madeni sancağına bağlı bir kaza haline gelmiştir.

Palu, Kürt beylerinin yönettiği yurtluk-ocaklık ve hükümet sistemine bağlı idari yapılardan biri olarak Osmanlı arşivlerinde belgelenmiştir; bu sistemin işleyişine dair önemli kayıtlar tımar ruznamçe defterlerinde yer almaktadır (Cilt 3, s. 28). Beyliğin irsî yapısını gösteren kayıtlardan biri, 946/1539 yılında Palu beyi Cemşid Bey'in oğluna yapılan zeamet tevcihidir; tımar ruznamçe defterlerinde Kürt beylerinin akrabalarına verilen toprakların cinsi ve miktarı hakkında ayrıntılı bilgiler bulunduğu, bu çerçevede Cemşid Bey'in oğluna tevcih edilen zeametin tahvili ayrıntılı biçimde kaydedildiği görülmektedir (Cilt 3, s. 27).

Palu hükümetinin Osmanlı idari sistemi içindeki yeri, Murat Alanoğlu'nun "Osmanlı İdâri Sistemi İçerisinde Palu Hükûmeti" başlıklı çalışmasında ele alınmış ve tımar ruznamçe kayıtlarının yurtluk-ocaklık ve hükümet sancakları için taşıdığı önem vurgulanmıştır (Cilt 3, s. 28). Osmanlı arşivlerinin farklı tasniflerinde Palu hükümetine dair veriler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 29; Cilt 3, s. 50).

Palu, Osmanlı arşiv belgelerinde Eyalet-i Kürdistan'ın idari birimleri arasında sayılır; bu kapsamda Cizre, İmadiye, Sason, Palu, Genç ve Eğil gibi birimler birlikte kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 51). Beyliğin askeri yükümlülüklerine örnek olarak, Hazzo, Eğil ve Palu sancakbeylerine gönderilen bir hükümde aşiret ağalarının maiyetindeki kişilerle Girit seferine katılmaları için Trablus İskelesi'nden Kıbrıs ve oradan Girit'e sevk edilmeleri istenmiştir (Cilt 3, s. 15). Diyarbekir'e ait ahkâm defterlerinde de Palu'ya ilişkin hükümler kayıtlıdır (Cilt 3, s. 31).

Palu Hâkimine gönderilen hükümler, 18. yüzyılda merkezî yönetim ile bölge arasındaki yazışmalara örnek oluşturur (Cilt 3, s. 32). Maraş Ahkâm Defterleri'ndeki bir kayda göre, Seyyid Halil, Seyyid Mustafa ve Seyyid Ebubekir adlı kişiler mahkemeye başvurarak cedleri tarafından inşa edilen vakıfta babaları Seyyid Ömer'in mutasarrıf olduğunu, ancak Palu beyzadelerinden Süleyman ve İbrahim'in vakfı hukuk dışı zapt ettiğini ileri sürmüş; yapılan şikâyet üzerine mahkeme vakfın eski sahiplerine verilmesi, Palu beyinin uyarılması ve sorunun bir an önce çözülmesi yönünde karar vermiştir (Cilt 3, s. 32; Cilt 3, s. 33).

Palu, vakıf kurumlarının da bulunduğu bir merkezdir. Dönemin önemli Kürt idarecilerinden Cemşid Bey tarafından bazı vakıflar kurulmuş; Cemşid Bey 1547 yılında Hızır Çiftliği adıyla bilinen bir çiftliği ulemadan Derviş Mehmed Efendi'ye, 962/1555 tarihinde de Şeyh Piran arazisini vakfetmiştir (Cilt 3, s. 53).

Geç Osmanlı döneminde Palu, Diyarbekir vilayetine bağlı Ergani Madeni sancağı içinde bir kaza olarak idari taksimatta yer almıştır (Cilt 4, s. 119). İdari kayıtlarda Palu kazasının 316 köyü ve 8 nahiyesi bulunduğu belirtilmiş (Cilt 4, s. 127); Palu nahiye merkezi olarak Yalancı, Evlağı, Mirvan, Halilan, Hun ve Erdo gibi yerleşimler 321 köy sayısıyla kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 159).

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Palu, savaş cephesinin bir parçası olmuştur; Harb-i Umumî sırasında Muş ve Bitlis hattı ile Erzurum'dan Palu'ya kadar uzanan cephede Osmanlı birliklerinin gönüllü milis kuvvetleriyle birlikte Rus ordusuna karşı mücadele ettiğine dair belgeler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 129). Aynı dönemde Bitlis, Muş, Harput ve Palu ile civarlarındaki Hıristiyan halka ilişkin kayıtlar da arşivlerde yer almaktadır (Cilt 3, s. 70). Ayrıca Harput'ta Palutzade Mehmed Halil Efendi tarafından çıkarılması planlanan ve fennî, edebî, ziraî ve ticarî konuları içeren Füyuzat-ı Kürdiye adlı yayın, bölgenin matbuat hayatına dair kayıtlar arasında anılır (Cilt 3, s. 76).