Safevîler

سەفەوییەکان (دەوڵەتی سەفاوی) خانەوادەیەکن کە لە سەرەتای سەدەی شانزەمەوە لە ئێراندا حوکمڕان و شەڕی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی کردەوەو کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر مێژووی کورد هەیە؛ زانیارییەکان لە سەرچاوەکانی عوسمانیدا سەبارەت بە کوردان و کوردستان، بەتایبەت لەدوای سەردانەکەی سیلیم (یاووز) ی یەکەم بۆ دەوڵەتی سەفیوی لە ئێران، زیادی کردووە (د.٤، ١٩). هەڵکوتانی دەوڵەتی شعی سەفوی لە ڕۆژهەڵات، هەروەها بەکارهێنانی هەلومەرجەکانی ئایینی لە مێژووی عوسمی دا زیاد کردووە (دی.٤, ١٨). ## لە شاه ئیسماعیل و سەلاحنامەکانی موسڵی کوردستاندا باس دەکرێت کە لە سەردەمی حوکمڕانی ئیسمائیل سەفەوی کە وەفەری کوردستان بوو، موسڵیش لە ژێر دەسەڵاتی خۆی گرت و بە فەرمانی خۆی ئەحمەد بەئیی لەوێدا جێگیرکرد (جلد ٤، لاپەڕە ٢٥٨). لە ئەنجامی سەرکەوتنی چۆڵەران لە سێلیمدا، موسڵ لە چوارچێوەی داگیرکردنی وڵاتانی عوسمانی کوردستاندا، بە رێگەی بێدێر بێی لە گەورەکانی کورد و بە هەوڵەکانی بیکەڵی محەمەد پاشا بووەتە بەشێک لە دەوڵەتی عوسمانلی (جلد ٤، ٢٥٨). ئیدریس بیتیلیسی کە ناوێکی گرنگی مێژوویی کوردە لە ڕووی نووسینەوە، لە پاشا ئیسماعیل سەفەوی هەڵات و بۆ دەوڵەتی عوسمانی گەیشت، لە سەردەمی سوڵتان سلیم بۆ کوردستان نێردرا و لە کاتی گواستنەوەی دیاربەکیر و موس و کوردستان بۆ دەسەڵاتی عوسمانیدا خزمەتی کرد (کلتی ٤، پەڕە ١٠٦). زەکێ بەگ ڕەهەندی گەلانی ئەم گۆڕانکارییە تۆمار دەکات: دانیشتوانی دیارەبەکیر دوای چۆڵکردن، بە دوورخستنەوەی محەمەد خان ئیبن ئوستاسڵوو، پارێزگاری کوردستانی کە شاه ئیسماعیل دەستنیشان کرد، وەفاداری خۆیان بۆ دەوڵەتی عوسمانی پێشکەش کرد؛ ئەمری بیتلیس شەریف بای بە دوور خستنەوەی براکەی کە سەفەوییەکان دەستنیشانی کرد، ئاڵای عوسمانیان لە قەڵاکەی کێشا (کۆلیکشن: زەکە بەگ، کوردەکان و مێژووی کوردستان، PDF 165). تۆمارەکانی ئەرشیفەکانی کۆشکی تۆپکپی تێیدا نووسراوەکانی نێوان ئیدریس بیتیلیسی و بەڕێوەبەرایەتی ناوەندی کە فاکتەرێکی گرنگ بوو لە هاتنە ناو دەسەڵاتی عوسمانییەی گەورەکانی کوردە، تێدایە، ئاماژە بەوە دەکرێت کە گەورەکانی کوردستان بە ڕێککەوتن لەگەڵ عوسمانیدا ناوچەی کوردستانیان لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی ڕزگارکردووە (جلد 3، سەر. 51). لە سەرچاوەکانی باسکردن لە سەردەمی یاسایی، باس لە گرتنی قەڵاکان لە ژێر دەسەڵاتی میرانی کورد دەکرێت، وەک هەندێک لە میرانی ئیگل و جەزری کە پشتیوانی لە کوردان دەکرد، لە سەر ڕێڕەوی سەرهەڵدانەکەدا، ئاماژە بەوە کراوە کە میرانی کوردستان لە سەرهەڵدانی سەرهەڵدا بە دەوڵەتی عوسمانییەوە پەیمانیان داوە، لە داگیرکردنی بەغدا بە هێزەکانی گەورەکانی کورد بانگهێشت کراون و فەرمانڕەوای حەران سوھراب بە عوسمانیدا بەشداری کردووە (جلد ٤، پەڕە ٣٢). لە تەوەریخى عەل-عوسمانى لووتفى پاشا دا باس لە تێکۆشانى قانوونى لەگەڵ شاهى تەحماسب دەکرێت (جلد ٤، لاپەڕە ٣١) و باس لە پێشهاتەکانى سنورى عوسمانیدا دەکرێت. لە سەرچاوە گەشتییەکاندا باس لەوە دەکرێت کە مەحمودیان لە سەردەمی یاسا، کە پێشتر لە خزمەتی دەوڵەتی سەفەوی بوون، بە هاتنە ناو دەسەڵاتی عوسمانییەوە قازانجێکی زۆرییان کردووە (کلتی ٤، سەرچ. ٤٠). لە مێژووی نەعمی مستەفا نعیمە ئەفەندی، کە یەکەمین جێگری عوسمانی بوو، زانیاری لەسەر پشتیوانیی میرەکانی کورد لە ناوچەکە دراوە، هەروەها زانیاری لەسەر هاوکاریی خێڵەکانی کورد بۆ سەرکوتکردنی فیتنە و ئاڵۆزییەکانی تێبریت (جلد ٤، لا ٤٤). ## دوای ڕووخانی سەفەوییەکان پاش ڕووخاندنی دەوڵەتی سەفاوی ناوچەکانی وەک مێشێت، خوراسان، عێراق و کوردستان بوونەتە ناوچەیەک کە شەڕی دەسەڵاتداریی زەندەکان، فشارەکان و هێزەکانی دیکەی ناوچەکە ڕوویدا (کلتی ٤، پەڕە ٧٥).