Safevîler

Safewî (Dewleta Sefewî) ji destpêka sedsala 16'an de li Îranê desthilatdar bû û têkoşîna xwe ya bi dewleta Osmanî re bi rasterastî bandor li dîroka Kurdan kir. ## Di þanoyên Şah Îsmaîl û Mûsilên Kurdistanê de tê gotin ku di dema desthilatdariya Şah Îsmail-i Safewî ya li Kurdistanê de Mûsl jî di bin desthilatdarîya xwe de bû û ji fermanên xwe re Ahmed Beyiyê li vir bicih kir (Bild 4, p. 258). Di encama serkeftina Selimê de, di çarçoveya îstîxbarata Kurdan a li ser welatên Osmanî de, Mûsil bi rêya Bedir Bey û bi hewldanên Bîykîl Mihemed Paşa ji Kurdan ve bû beşek ji Dewleta Osmanî (Bilt 4, s. 258). Îdris-i Bitlisi jî ji bo ku ji aliyê dîroka kurdî ve naveke girîng e, ji Şah Îsmaîl-i Safewî ve diçû û ji Dewleta Osmanî re serî da. Zekî Beg jî giraniya gelî ya vê veguhastinê qeyd kir: Piştî Çaldıran, şêniyên Diyarbekir, Walîtiya Kurdistanê ya ku Şah Îsmaîl destnîşan kiribû, Mihemed Xan Îbn Ustaclu, ji holê rakirin û fedakarîya xwe ji Dewleta Osmanî re pêşkêş kirin; Emîr Şeref Bey de Safeviler birayê xwe yê destnîşankirî ji holî rakir û ala Osmanî kişand ser qereqola xwe (Koleksiyon: Zekîbeg, Kurdan û Dîroka Kurdistanê, PDF 165). Di dîmenên arşîvên Qesra Topkapî de jî nivîsên di navbera Îdrîs-i Bitlîsî û rêveberiya navendî de yên ku bû sedemeke girîng di bin desthilatdariya Osmanî de; di wan dîmenan de tê gotin ku bi rêkeftina Osmanî, berpirsên Kurd herêmên Kurdistanê ji desthilatdarîya Safevî rizgar kirin (Tilt 3, s. 51). Di çavkaniyên ku behsa dema qanûnî dikin de behsa girtina qereqolên di serdestîya mîrên Kurd de, wek hin mîr ên Eğil û Cizîrê yên ku li ser rêya seferê piştgirî didin Kurdan hatiye kirin; li hemberî vê yekê, dîyar e ku mîrê Kurdên Amedê û gundewarên wê di seferê de soza Dewleta Osmanî dan, bi serkeftina Bexdayê bi leşkerên berpirsên Kurdan hatin serî kirin û mîr Sohrab yê Harranê tevlî Osmanî bû (Bild 4, p. 32). Di Tevîrîhî Al-i Osmanê de jî li ser pêşketinên li ser sînorê Osmanî agahî tên dayîn, di dema ku li Tevîrîrîhi Al-î Osman jî behsa têkoşîna Kanûniyê tê kirin (Tilp 4, p. 31). Di çavkaniyên geşedanê de jî tê gotin ku di dema ku ji birêzên Kurdistanî ve Mahmudî berê di xizmeta Dewleta Safeviyê de bûn, di dema Kanûniyê de derbasî desthilatdariya Osmanî bûn. Di dîroka Naîma ya Mustafa Naîme Efendî ya yekemîn yê Osmanî de, di dema behsa têkoşîna Osmanî-Safewî de, agahî di derbarê piştgiriya mîrên Kurd ên li herêmê de tê dayîn, her wiha agahî li ser alîkariya eşîrên Kurdan a li ser fitne û alozîyên li Tebrisê tê de tê de ne. Piştî hilweşîna Safewîyan, piştî hilweşandina Dewleta Safewî, herêmên wekî Meshet, Horasan, Îraq û Kurdistan, bûne qada têkoşîna desthilatdariyê ya Zendler, Afşar û hêzên din yên herêmî (Cilt 4, p. 75). Di dîmenên vê demjimêrê de, bûyerên wek îtîfa û piştgiriya serokên eşîrên Sebîkî û Zullam ên Kurd ên ji aliyê Baban Kurdan ve, serokê berê yê Bexdayê Ebdurrahman Paşa, ji aliyê Îranê ve têne nivîsandin (Cild 4, p.. 75).