Safevîler

Safevîler (Safevi Devleti), 16. yüzyıl başından itibaren İran'da hüküm süren ve Osmanlı Devleti ile giriştiği mücadele Kürt tarihini doğrudan etkileyen hanedandır; Osmanlı kaynaklarında Kürtlere ve Kürdistan'a ilişkin bilgiler, özellikle I. Selim'in (Yavuz) Safevi Devleti'ne karşı giriştiği İran seferinden sonra artmıştır (Cilt 4, s. 19). Doğuda Şii Safevi Devleti'nin yükselişi, Osmanlı tarihyazımında dini motiflerin kullanımını da artırmıştır (Cilt 4, s. 18).

Şah İsmail ve Kürdistan

Musul salnamelerinde, Şah İsmail-i Safevi'nin Kürdistan'a vaki olan saltanatı esnasında Musul'u da idaresi altına alıp kendi emirlerinden Ahmed Bey'i burada görevlendirdiği kaydedilir (Cilt 4, s. 258). Aynı kayda göre, Sultan I. Selim'in Çaldıran zaferinin bir neticesi olarak Kürdistan'ın Osmanlı memleketlerine iltihakı çerçevesinde Musul, Kürt beylerinden Bedir Bey'in aracılığı ve Bıyıklı Mehmed Paşa'nın çabalarıyla Osmanlı Devleti'nin bir parçası olmuştur (Cilt 4, s. 258). Musul bir ara tekrar Safevilerin idaresine geçmişse de IV. Murad devrinde Osmanlılar burayı yeniden almıştır (Cilt 4, s. 258).

Kürt tarih yazımı açısından önemli bir isim olan İdris-i Bitlisi de Şah İsmail-i Safevi'den kaçarak Osmanlı Devleti'ne iltica etmiş, Sultan Selim zamanında Kürdistan'a gönderilerek Diyarbekir, Musul ve Kürdistan'ın Osmanlı idaresine geçmesinde hizmet etmiştir (Cilt 4, s. 106). Zekî Beg bu dönüşümün halk boyutunu da kaydeder: Çaldıran'dan sonra Diyarbekir ahalisi, Şah İsmail'in atadığı Kürdistan valisi Muhammed Han İbn Ustaclu'yu kovarak Osmanlı Devleti'ne bağlılığını sunmuş; Bitlis Emiri Şeref Bey de Safevilerin atadığı kardeşini kovarak kalesine Osmanlı bayrağını çekmiştir (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 165). Topkapı Sarayı arşiv kayıtları da Kürt beylerinin Osmanlı hâkimiyetine girmesinde önemli bir faktör olan İdris-i Bitlisi ile merkezi yönetim arasında yapılan yazışmaları içerir; bu kayıtlarda Kürt beylerinin Osmanlı ile anlaşarak Kürdistan bölgesini Safevi hâkimiyetinden kurtardıkları belirtilir (Cilt 3, s. 51).

Kürt Beyleri İki İmparatorluk Arasında

Osmanlı kroniklerinde Osmanlı-Safevi mücadelesinin Kürt coğrafyasındaki seyrine dair ayrıntılar bulunur. Kanuni dönemini anlatan kaynaklarda, sefer güzergâhı üzerinde Kızılbaşları destekleyen bazı Eğil ve Cizre mîrleri gibi Kürt mîrlerinin hâkimiyetindeki kalelerin alınmasından bahsedilmiş; buna karşılık Diyarbakır ve çevresindeki Kürt mîrlerinin seferde Osmanlı Devleti'ne biat ettikleri, Bağdat'ın fethine Kürt beylerinin birlikleriyle çağrıldığı ve Harran emiri Sohrab'ın Osmanlı'ya katıldığı kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 32). Lütfi Paşa'nın Tevârih-i Âl-i Osmân'ında da Kanuni'nin Şah Tahmasb ile mücadelesi anlatılırken Osmanlı sınırındaki gelişmelere dair bilgiler verilir (Cilt 4, s. 31).

Kürt beylerinin bu mücadeledeki konumu tek yönlü değildi: 1632 tarihli Kânûn-Nâme-i Sultânî Li-Azîz Efendi'de, Kürt emirlerinin kendi varlıklarını korumak için Osmanlı-İran arasında bir denge politikası izledikleri ve bu politikanın hem Osmanlı hem İran için bir set görevi gördüğü tespit edilir (Cilt 4, s. 42). Seyahat kaynaklarında da Kürdistan beylerinden Mahmudîlerin önceleri Safevi Devleti'nin hizmetinde iken Kanuni döneminde Osmanlı hâkimiyetine girerek büyük yararlılıklar gösterdiği anlatılır (Cilt 4, s. 40).

Osmanlı-Safevi Mücadelesinde Kürt Mîrleri

I. Selim döneminde Kürdistan'ın ve Kürt mîrlerinin Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle devlet, doğrudan bölgedeki Kürt mîrleriyle ve aşiretleriyle irtibata geçmiştir (Cilt 4, s. 19). İlk Osmanlı vekayinüvisi Mustafa Naima Efendi'nin Naimâ Tarihi'nde, Osmanlı-Safevi mücadelelerinden bahsedilirken bölgedeki Kürt mîrlerinin destekleri hakkında bilgi verildiği gibi, Tebriz'de yaşanan fitne ve karışıklıkların bastırılmasında Kürt aşiretlerinin yardımına ilişkin bilgiler de yer alır (Cilt 4, s. 44).

Safevîlerin Yıkılışından Sonra

Safevi Devleti yıkıldıktan sonra Meşhet, Horasan, Irak ve Kürdistan gibi bölgeler; Zendler, Afşarlar ve diğer yerel güçlerin hâkimiyet mücadelesinin yaşandığı bir alana dönüşmüştür (Cilt 4, s. 75). Bu dönemin kayıtlarında, Baban Kürtlerinden eski Bağdat Valisi Abdurrahman Paşa'nın İran tarafına ilticası ile Sebîkî ve Zulam Kürt aşiretlerinin beylerinin İran'a iltica ve destekleri gibi olaylar da yer alır (Cilt 4, s. 75).