İsfahan

ئیسفەهان (لە سەرچاوەکاندا بە شێوەی ئیسبەهان-یش دێت)، شارێکی مێژووییە کە دەکەوێتە ناوچەی جەبەل لە ئێران و لە سەرچاوەکانی مێژووی کورد لە سەردەمی ئیسلامیدا، وەک ناوەندێکی زانستی و خاڵێکی سنووری جوگرافی دیارە. قەزوینی، شارەکە لە بەشی ناوەڕاستی ئێرانی ئەمڕۆدا، لە بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی ناوچەی جەبەلدا دادەنێت و وەک شوێنێکی گەورە، شکۆمەند و خاکی بەپیت پێناسەی دەکات (بەرگی 2، ل. 88). بەرهەمە دەستییەکانی شارەکە، بەتایبەتی جلوبەرگی دروستکراو لە ئاوریشم و لۆکە، هەناردەی عێراق، خۆراسان و خووزستان و شارەکانی دیکەی ناوچەی جەبەل دەکران (بەرگی 2، ل. 89).

ناوەندی زانست و مێژوو

شارەکە پەیوەستە بە زانا و مێژوونووسانەوە کە سەرچاوەی مێژووی کوردن. ئیبن میسکەوەیه، فەیلەسوف، بیرمەندی ئەخلاق و مێژوونووس کە بە نازناوی "ئەلموعەللیموس-سالیس" ناسراوە، وەک بیرۆکرات و زانایەک کە خزمەتی وەزیرەکانی بوەیهییەکانی کردووە، بووەتە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگەکانی سەردەمی خۆی؛ لە 9ی سەفەری 421ی کۆچی (16ی شوباتی 1030) بە ئەگەری زۆرەوە لە ئیسفەهان کۆچی دوایی کردووە (بەرگی 1، ل. 123). کتێبەکەی بە ناوی "تەجاربول-ئومەم و تەعاقبول-هیمەم" کە ڕووداوەکانی لە لافاوەوە تا ساڵی کۆچی دوایی عەزودوددەولە لە 372ی کۆچی/983ی زایینی دەگێڕێتەوە، بەشە کۆتاییەکەی بە پشتبەستن بە چاودێرییەکانی خۆی نووسیویەتی و یەکێکە لە بەنرخترین سەرچاوەکان بۆ سەردەمی بوەیهییەکان (بەرگی 1، ل. 123). ئیمادوددین ئەل-ئیسفەهانی کە ناسناوی شارەکەی هەڵگرتووە، بووەتە یەکێک لە نووسەرە سەرەکییەکان کە مێژوونووسانی دواتر پەنایان بۆ بردووە؛ ئیبنول-مونشی لە کتێبەکەیدا سوودی لە مێژوونووسانێک وەرگرتووە وەک ئیبنول-ئەسیر، بەهائوددین کوڕی شەدداد، ئیمادوددین ئەل-ئیسفەهانی، ئەبو شامە و ئیبن واسل (بەرگی 1، ل. 196)، بە هەمان شێوە عەینی-ش بۆ سەردەمی ئەییووبییەکان پشتی بە بەرهەمەکانی قازی ئەل-فازل، ئیمادوددین ئەل-ئیسفەهانی، ئیبن شەدداد، ئیبنول-ئەسیر و ئەبو شامە بەستووە (بەرگی 1، ل. 201).

خاڵی سنووری لە نیشتەجێبوونەکانی کورددا

ئیسفەهان، لە سەرچاوە جوگرافییەکانی مێژووی کورددا، بەتایبەتی وەک خاڵێکی ئاماژە زۆر جار ناوی دەهێنرێت کە شوێنی هۆز و نیشتەجێبوونەکانی کورد دیاری کراوە. بەزەنجانییەکان، کە ئیستەخری گێڕاویەتییەوە، سەرەڕای ئەوەی لە فارسەوە کۆچیان کردووە، بەڵام زۆر زەوییان لە سنووری فارسدا هەیە و دەکەونە سنووری ئیسفەهان (بەرگی 2، ل. 17). هەروەها مەزەنجانییەکان کە لە سنووری ئیسفەهان دەژین، وەک هۆزێکی کورد تۆمار کراون کە لە زوممێکەوە گواستراونەتەوە بۆ ئەوێ (بەرگی 2، ل. 19). یەکەمین ڕەمم لە یەکەکانی نیشتەجێبوونی کورد، ڕەممی حەسەن کوڕی جیلەوەیه (ڕامیجان)، دوای ئیسفەهان دێت؛ سنوورێکی لە بەیدا و سنوورێکی دیکەی بۆ ئیسفەهان درێژ دەبێتەوە (بەرگی 2، ل. 25).

چیای لوڕ و نیشتمانی کورد

شارەکە وەک نیشانەیەکی سنووری جوگرافیای شاخاوی دەبینرێت کە پەیوەستە بە کوردەوە. ئیبن شەدداد دەڵێت کە لە نێوان شاری شوستەر/شوشتەر لە خووزستان و ئیسفەهاندا، چیای لوڕ (جەبەل-ی لوڕ) هەیە کە درێژییەکەی نزیکەی شەش ڕۆژ ڕێگایە، لەوێ هۆزێک لە کورد دەژین و ئەوێ نیشتمانی سەرەکی کوردە (بەرگی 2، ل. 31؛ بەرگی 2، ل. 35). ئیبن بەتتووتە-ش ئەم چیایەی کورد لە نێوان ئیسفەهان و خووزستاندا دادەنێت (بەرگی 2، ل. 37). لە سەردەمی مەملوکەکاندا، سەفیوددین ئەل-بەغدادی، لە کتێبەکەیدا بە ناوی "مەراسیدول-ئیتتیلا"، کاتێک باسی هۆزە بەناوبانگەکانی کورد، لوڕەکان، دەکات، ناوچەکەی لە نێوان ئیسفەهان و خووزستاندا وەسف کردووە (بەرگی 2، ل. 55).