İsfahan

İsfahan (kaynaklarda İsbahan biçiminde de geçer), İran'ın Cibal bölgesinde yer alan ve Kürt tarihinin İslamî dönem kaynaklarında hem bir ilim merkezi hem de coğrafî bir sınır noktası olarak öne çıkan tarihî bir şehirdir. Kazvinî, şehri günümüz İran'ının orta kesiminde, Cibal bölgesinin güneydoğu kısmında konumlandırır ve büyük, şanlı, toprağı verimli bir yer olarak tanımlar (Cilt 2, s. 88). Şehrin başta ipek ve pamuktan yapılan elbiseler olmak üzere zanaat ürünleri Irak'a, Horasan ve Huzistan'a ve Cibal bölgesinin başka şehirlerine ihraç edilmekteydi (Cilt 2, s. 89).

Şehir, Kürt tarihine kaynaklık eden âlim ve tarihçilerle ilişkilendirilir. "el-muallimü's-sâlis" unvanıyla anılan, filozof, ahlâk düşünürü ve tarihçi İbn Miskeveyh, Büveyhî vezirlerine hizmette bulunmuş bir bürokrat ve âlim olarak devrinin önemli simalarından biri olmuş; 9 Safer 421'de (16 Şubat 1030) muhtemelen İsfahan'da vefat etmiştir (Cilt 1, s. 123). Onun, tûfandan Adudüddevle'nin vefat yılı olan 372/983 tarihine kadarki olayları anlatan Tecâribü'l-ümem ve te‘akibü'l-himem adlı eseri, son kısmını şahsi müşahedelerine dayanarak kaleme aldığı Büveyhîler dönemi için en kıymetli kaynaklardan biridir (Cilt 1, s. 123). Şehrin nisbesini taşıyan İmâdüddîn el-İsfahânî ise sonraki tarihçilerin başvurduğu temel müelliflerden olmuş; İbnü'l-Münşî eserinde İbnü'l-Esîr, Bahaüddin b. Şeddâd, İmâdüddîn el-İsfahanî, Ebû Şâme ve İbn Vâsıl gibi tarihçilerden yararlanmış (Cilt 1, s. 196), aynı şekilde ‘Aynî de Eyyûbîler dönemiyle ilgili olarak Kâdî el-Fâzıl, İmâdüddîn el-İsfahanî, İbn Şeddâd, İbnü'l-Esîr ve Ebû Şâme'nin eserlerine dayanmıştır (Cilt 1, s. 201).

İsfahan, Kürt tarihinin coğrafî kaynaklarında özellikle Kürt aşiret ve yerleşimlerinin konumlandırıldığı bir başvuru noktası olarak sık sık anılır. İstahrî'nin aktardığı, Fars'tan göç etmiş olmalarına rağmen Fars hududunda birçok arazisi bulunan Bâzencanîler, İsfahan sınırında yer alır (Cilt 2, s. 17). Yine İsfahan sınırında yaşayan Mazencanîler, bir zummdan oraya taşınmış bir Kürt kabilesi olarak kaydedilir (Cilt 2, s. 19). Kürtlerin yerleşim birimleri olan rammlardan ilki, Hasan b. Cîleveyh rammı (Ramîcan), İsfahan'dan sonra gelir; bir sınırı Beyda'da, bir sınırı İsfahan'a uzanır (Cilt 2, s. 25).

Şehir, Kürtlerle özdeşleşen dağlık coğrafyanın da sınır işareti olarak görülür. İbn Şeddâd, Huzistan'daki Şuster/Şuşter şehri ile İsfahan arasında, uzunluğu yaklaşık altı günlük mesafe olan Cebel-i Lûr (Lor Dağı) bulunduğunu, burada Kürtlerden bir taifenin yaşadığını ve buranın Kürtlerin ana yurdu olduğunu söyler (Cilt 2, s. 31; Cilt 2, s. 35). İbn Battûta da Kürtlere ait bu dağı İsfahan ile Huzistan arasında konumlandırır (Cilt 2, s. 37). Memlûk döneminde Safiyyüddin el-Bağdâdî, Merâsidü'l-İttila adlı eserinde ünlü Kürt kabilelerinden Lorlardan söz ederken bölgeyi İsfahan ile Huzistan arasında tarif etmiştir (Cilt 2, s. 55).