İsfahan

İsfahan (di çavkaniyan de wekî İsbahan jî derbas dibe), bajarekî dîrokî ye ku li herêma Cibal a Îranê ye û di çavkaniyên dîroka Kurdan ên serdema Îslamî de hem wekî navendeke zanistî hem jî wekî xaleke sînorî ya erdnîgarî derdikeve pêş. Kazvinî, bajêr li beşa navîn a Îrana îroyîn, li beşa başûr-rojhilatê herêma Cibal bi cih dike û wekî cîhekî mezin, bi rûmet û axa wê berhemdar pênase dike (Cilt 2, r. 88). Berhemên destan ên bajêr, bi taybetî cil û bergên ji hevrîşim û pembû hatine çêkirin, ji bo Iraq, Horasan û Huzistan û bajarên din ên herêma Cibal dihatin hinardekirin (Cilt 2, r. 89).

Navenda Zanist û Dîrokê

Bajar bi zana û dîroknasên ku ji dîroka Kurdan re çavkanî ne, tê girêdan. Fîlozof, ramanwerê exlaq û dîroknas İbn Miskeveyh, ku bi unvana "el-muallimü's-sâlis" tê bibîranîn, wekî burokrat û zanyarekî ku di xizmeta wezîrên Büveyhî de bûye, bûye yek ji kesayetiyên girîng ên serdema xwe; di 9 Safer 421'an de (16 Sibat 1030) dibe ku li İsfahan'ê wefat kiriye (Cilt 1, r. 123). Berhema wî ya bi navê Tecâribü'l-ümem ve te‘akibü'l-himem, ku bûyerên ji tûfanê heta sala wefata Adudüddevle ya 372/983'an vedibêje, ji bo serdema Büveyhîyan, ku beşa wê ya dawî li ser bingeha çavdêriyên wî yên şexsî hatiye nivîsandin, yek ji çavkaniyên herî hêja ye (Cilt 1, r. 123). İmâdüddîn el-İsfahânî, ku nisbeta bajêr hilgirtiye, bûye yek ji nivîskarên bingehîn ên ku dîroknasên paşîn serî lê dane; İbnü'l-Münşî di berhema xwe de ji dîroknasên wekî İbnü'l-Esîr, Bahaüddin b. Şeddâd, İmâdüddîn el-İsfahanî, Ebû Şâme û İbn Vâsıl sûd wergirtiye (Cilt 1, r. 196), bi heman awayî ‘Aynî jî di derbarê serdema Eyyûbîyan de xwe spartiye berhemên Kâdî el-Fâzıl, İmâdüddîn el-İsfahanî, İbn Şeddâd, İbnü'l-Esîr û Ebû Şâme (Cilt 1, r. 201).

Xala Sînorî di Niştecihên Kurdan de

İsfahan, di çavkaniyên erdnîgarî yên dîroka Kurdan de, bi taybetî wekî xaleke referansê ku eşîr û niştecihên Kurdan lê hatine bicihkirin, gelek caran tê bibîranîn. Bâzencanîyên ku İstahrî behsa wan dike, tevî ku ji Fars'ê koç kirine jî, li ser sînorê Fars'ê gelek axên wan hene û li ser sînorê İsfahan'ê ne (Cilt 2, r. 17). Herwiha Mazencanîyên ku li ser sînorê İsfahan'ê dijîn, wekî eşîreke Kurd ku ji zummekê hatiye wir, têne qeydkirin (Cilt 2, r. 19). Yekemîn ji rammlarên ku yekîneyên niştecihbûnê yên Kurdan in, ramma Hasan b. Cîleveyh (Ramîcan), piştî İsfahan'ê tê; sînorekî wê li Beyda'yê, sînorekî wê jî heta İsfahan'ê dirêj dibe (Cilt 2, r. 25).

Çiyayê Lor û Welatê Kurdan

Bajar, wekî nîşana sînorê erdnîgariya çiyayî ya ku bi Kurdan re hatiye nasîn, tê dîtin. İbn Şeddâd dibêje ku di navbera bajarê Şuster/Şuşter ê li Huzistan'ê û İsfahan'ê de, Cebel-i Lûr (Çiyayê Lor) heye ku dirêjahiya wê nêzîkî şeş rojî ye, li vir taîfeyek ji Kurdan dijî û ev der welatê sereke yê Kurdan e (Cilt 2, r. 31; Cilt 2, r. 35). İbn Battûta jî ev çiyayê Kurdan di navbera İsfahan û Huzistan'ê de bi cih dike (Cilt 2, r. 37). Di serdema Memlûk de Safiyyüddin el-Bağdâdî, di berhema xwe ya bi navê Merâsidü'l-İttila de, dema ku behsa eşîrên navdar ên Kurdan, Loran dike, herêmê di navbera İsfahan û Huzistan'ê de tarîf kiriye (Cilt 2, r. 55).