Azerbaycan

Azerbaycan, Kürt tarihinin antikçağ ve İslamî dönem kaynaklarında, Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın doğu kuşağını ve Kürt yerleşimlerini tanımlamak için sık anılan tarihî bir bölgedir. Erken kaynaklarda bölge, hem Kürt nüfusunun yaşadığı diyarlardan biri hem de bölgeye dair tarih ve coğrafya yazımının başlıkları arasında karşımıza çıkar.

Coğrafya literatüründe Azerbaycan, İslam dünyasının doğu yarısını oluşturan İran, Sind, Horasan, Sicistan ve Hazar denizi havzasıyla birlikte ele alınan bölgelerden biridir (Cilt 2, s. 18). Yâkūt el-Hamevî, Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeleri Cezîre, Cibal, Ermeniyye ve Azerbaycan olarak sayar (Cilt 2, s. 26).

Bölge, Kürtlerle ilgili siyasi ve askerî olayların da geçtiği bir sahnedir. Khorenatsi, Sasani devletinin kurucusu I. Ardeşir’in kendisine isyan eden bir Parth ileri gelenini Korduk üzerinden Azerbaycan’a kadar kovaladığını yazar (Cilt 1, s. 77). Bölgenin coğrafi tasvirinde de Azerbaycan, Kürt yerleşimleriyle iç içe geçer: Van Gölü’nün kuzeydoğusundan Azerbaycan ve bugünkü İran topraklarına doğru lokalize edilen Mardastan coğrafyası bu örneklerden biridir (Cilt 1, s. 78).

Kürt hanedanlarının hâkimiyet sahaları da Azerbaycan’a uzanır. Kuzey Mezopotamya’da 983-1085 yılları arasında hüküm süren Mervânîler’in egemenlik sahası, güneyde Musul’dan Ahlât hududuna, doğuda Azerbaycan’ın Selmâs şehrine, batıda ise Diyarbekir’e kadar uzanmaktaydı (Cilt 1, s. 129). İbn Said el-Mağribî, Azerbaycan ile Ran’ı iki ayrı saltanat, yani Azerbaycan Sultanlığı ile Ran Sultanlığı olarak ayrı ayrı zikreder (Cilt 2, s. 59). Revvadîler ise Kürt mîrliklerinin en eskilerinden biri sayılır ve Azerbaycan’ın büyük bölümünü kapsadığı belirtilir (Cilt 2, s. 61).

Memlûk dönemi coğrafyacıları da bölgeyi sınırlandırırken Azerbaycan’ı esas alır; örneğin Kalkaşendî, Cibal bölgesinin batı sınırını Azerbaycan olarak verir (Cilt 2, s. 56) ve Azerbaycan’ın komşu bölgeler içindeki sınırını ayrıca belirler (Cilt 2, s. 60). Kürdistan’ın coğrafi kapsamı tarif edilirken de Batı Azerbaycan vilayetinin güney kesimi bu çerçeveye dâhil edilir (Cilt 2, s. 55).

Son olarak Azerbaycan, yalnızca olayların geçtiği bir mekân değil, bölgenin tarihine ışık tutan eserlerin de adıdır. Bugün kayıp olan ve Şeddâdîler hakkında bilgi içerdiği düşünülen iki ayrı Tarihu Azerbaycan adlı eser, bölge tarihine kaynaklık eden yapıtların başında anılır (Cilt 1, s. 102).