Mervânîler

Mervânîler (Benî Mervân/Mervânoğulları, Âl-ı Mervân), 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren bir hanedandır; kaynaklarda "el-Mervâniyye Mulûku Diyârbekir" (Diyarbekir Mervânî Hükümdarları) olarak da anılır. Etnik kimliklerine dair bilgi veren kaynaklar hanedanı Kürtlerin Humeydî aşiretinin Çehârbuxtî koluna mensup gösterir (Cilt 1, s. 129).

Hâkim oldukları bölge, Ortaçağ'da Zevezân (Zozan) diye adlandırılan geniş bir coğrafyayı kapsardı; sınırları güneyde Musul'dan başlayıp Ahlât hududuna, doğuda Azerbaycan'ın Selmâs şehrine, batıda ise Diyarbekir'e kadar uzanırdı. Bu coğrafyanın önemli bir kısmı dağlık olup tarıma elverişli ovaları azdı. Bölge Humeydî, Lârî, Hezbânî, Mihrânî, Hakkârî, Buxtî, Beşnevî, Çûpî ve Millî gibi önemli Kürt aşiretlerini barındırıyordu; hâkim unsur olan Kürtlerin yanı sıra Araplar, Farslar ve Deylemîler ile gayrimüslim Süryani ve Ermeniler de bölgede yaşıyordu (Cilt 1, s. 129).

Hanedanın kökeni Bâz'a dayanır. Bâz bir savaşta öldürülünce yönetim, eniştesi Mervân b. Kek'in çocuklarına geçti. Mervân aslen Siirt ile Maden arasındaki Kurmâs Köyü'nün ileri gelen ailelerinden olup bu köyde değirmencilik yapardı; Bâz'ın kız kardeşi Fehm ile evlenmiş, bu evliliğinden dört erkek ve bir kız çocuğu olmuştu. Bâz civar yerleşim yerlerine akınlar düzenlemeye başlayınca Mervân'ın oğulları dayılarının ordusuna katılarak onun yanından hiç ayrılmadılar. Bâz'ın öldürülmesinin ardından yerine, yaşça en büyük yeğeni ve devletin asıl kurucusu sayılabilecek Ebû Ali el-Hasan b. Mervân geçti. Ebû Ali, 4 Zilkade 387 (8 Kasım 997) tarihinde Bâbu'l-Mâ (Dicle Kapısı)'ndan Âmid şehrine girerken Ebû Tâhir Yûsuf b. Dimne adlı biri tarafından öldürüldü; beraberindeki birçok asker de katledildi (Cilt 1, s. 130).

Nasruddevle döneminde bölgede hanedan mensupları için evlerin yanı sıra bahçeler, su dolapları, kanallar, cami, saat kulesi, han, hamam, bimaristan ve köprü gibi kamu hizmeti sunan pek çok eser inşa edildi; ayrıca Âmid surlarında birçok burç yeniden yapılıp tamir edildi, şehirde bir mescit kuruldu ve Cizre şehir surlarında onarımlar gerçekleştirildi. Nasruddevle hâkimiyetini tam yerleştirmişken Selçukluların batıya, Mervânîlerin batı ve kuzey komşusu Bizans topraklarına akınlar düzenlemesiyle yeni bir durumla karşılaştı. Bir süre sonra Selçuklular bölgenin belirleyici siyasi aktörü hâline geldi; Mervânîler de tüm siyasetlerini onlara endeksli oluşturmaya başlayarak Selçuklu tabiiyetini benimsedi (Cilt 1, s. 131).

1071'deki Malazgirt Savaşı'nda (Zi'l-Hicce 463 / Ağustos 1071) Mervânî ordusu Alparslan'ın yanında yer aldı ve savaşın galibi Alparslan ile beraberindeki Mervânî ordusu oldu. Ancak Mervânîler bu savaştan pek kazançlı çıkamadı; Alparslan'ın ülkesine dönerken Ahlât ve Malazgirt'e kendi valilerini ataması sonucu bu iki önemli şehir Mervânî idaresinden çıktı. 472/1079-1080'de Nizâmeddîn'in ölümünden sonra tahta Nâsıruddevle Mansûr çıktı. Nizâmeddîn döneminde bölgenin refah düzeyi en üst seviyeye ulaşmışken, hanedanın Nâsıruddevle Mansûr idaresinde Selçuklular tarafından yıkılmasıyla bölgenin kaderi değişti; İbnu'l-Ezrak, huzur ve refah seviyesinin bu yıkılışın ardından gittikçe düştüğünü kaydeder (Cilt 1, s. 132).

Mervânî tarihinin kaynakları çeşitlidir. İbnu'l-Adîm'in Haleb tarihine dair Buğyetü't-Taleb fî Târîhi Haleb adlı eseri, dönemin siyaset ve ilim adamları hakkında zengin bilgi içermesinin yanı sıra Mervânîlerin mensup oldukları Çehârbuxtî aşiretinin adını doğru biçimde kaydetmesiyle de önem taşır (Cilt 1, s. 135). İbn Asâkir ise seyahatleri sırasında uğradığı eski Mervânî şehirleri Bidlis, Duneyser, Erzen ve Mardin'de hanedan döneminden kalan birçok âlimle görüşmüş ve Târihu Medîneti Dımaşk adlı eserinde onlar hakkında bilgi vermiştir (Cilt 1, s. 136).