Eyyûbîler

Eyyûbî, xanedana Îslamî ye ku bingehên wê ji aliyê Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî ve hatine danîn; ji sedsala XII. heta sedsala XV. li ser erdnîgariyeke fireh ku navenda wê Misir, Sûriye û el-Cezîre bû, serwerî kirin. Dewletê, piştî ku di sala 564/1169an de li Misirê desthilatdarî bi dest xist, di demeke kurt de beşeke girîng a Hîcaz, Yemen, Sûriye, Filistin, Bakurê Afrîkayê û el-Cezîre xist bin serweriya xwe (Cild 1, r. 151).

Damezrandin û Têkoşîna Xaçperestan

Di encama krîzên siyasî û leşkerî yên ku di nîvê sedsala XIII. de qewimîn, her çend beşeke girîng a axa xwe winda kiribe jî, xanedanê, li Hama heta sala 740/1341an, li Hasankeyfê jî heta sala 866/1462an hebûna xwe domandiye. Axên Dewleta Eyyûbî ya ku di serdemeke ku Frenkan Rojhilat tehdît dikir de hat damezrandin, bûne hedefa yekem a Seferên Xaçperestan ên Sêyemîn, Pêncemîn, Şeşemîn û Heftemîn; xanedana ku ji bo rawestandina Xaçperestan têkoşîneke awarte da, tevî şert û mercên şer ên westîner, bi parastina zanyaran û çalakiyên çandî şaristaniyeke xurt ava kiriye (Cild 1, r. 151).

Dîroknûsî û Dîroka Civakî

Serdema Eyyûbî ji aliyê dîroknûsiyê ve gelek dewlemend e. Têgihiştineke dîrokî ya ku îmayên epîstemolojîk û teolojîk ên ku di serdemên berê de dihatin dîtin kêm bûne û girîngiya li ser mijarên têkildarî rêveberiya dewletê zêde bûye, derketiye pêş. Ev meyla nû, ji bo berfirehkirina mijara dîrokê ku pêvajoyên aborî û civakî jî tê de hebin, karekterekî ku bêtir xwe dispêre tomar û arşîvên cûrbecûr girtiye. Bi lêkolîna dîroknasan a li ser jiyana çîna rêveber û derdora wan ji bo lêkolîna xebata rojane ya dewletê, eleqeya li ser berhemên cureya biyografiyê belav bûye; biyografiyên kesayetiyên ku ji çîna ulemayê ya ku her ku diçe xurtir dibe ne jî ji berê zêdetir bi awayekî berbiçav hatine xebitandin (Cild 1, r. 152). Serdemê, bi berhemên ku der barê nêzîkî heftê û heft pîşeyên di sektorên bazirganî û pîşesaziyê de agahî didin, ji aliyê dîroka civakî ve jî çavkaniyên girîng hiştiye (Cild 1, r. 154).

Rêveberî û Edebiyata Leşkerî

Rêveberiya Eyyûbî, ji bo berhemên cureya siyasetnameyê yên ku der barê rêveberiya dewletê de hatine nivîsandin, zemîn amade kiriye. en-Nehcü'l-Meslûk fî Siyâseti'l-Mülûk a bîst beşî ya der barê hûrgiliyên rêveberiya dewletê de, ya ku Şeyzerî ji Sultan Selâhaddîn re îthaf kiriye, di serê van berheman de ye; ev xebat paşê bûye yek ji berhemên ku Siltanê Osmanî I. Selim gelek caran serî lê daye (Cild 1, r. 154). Pêdiviyên parastinê yên xanedanê, edebiyata leşkerî jî xwedî kiriye, et-Tezkiretü'l-Hereviyye fi'l-Hiyeli'l-Harbiyye ya ku Herevî ji bo hikûmdarê Eyyûbî yê Helebê el-Melikü'z-Zâhir nivîsandiye, di vê serdemê de ku parastineke serkeftî li hember êrîşên Xaçperestan hat pêşxistin, wekî yek ji berhemên girîng ên der barê hunera şer a Serdema Navîn de hatiye nivîsandin (Cild 1, r. 161).

Burokrasî û Parastina Zanistê

Burokrasiya Eyyûbî, entelektûelên herî bi bandor ên serdemê li hev civandiye. Kâdî el-Fâzıl, yek ji burokrat û entelektûelên herî bi bandor ên serdema Selâhaddîn, di tayînkirina serokatiya dîwanan de li cem siltan diyarker bûye (Cild 1, r. 156). İmâdüddîn el-İsfahânî, ku sekreteriya veşartî ya Selâhaddîn jî kiriye û wekî mûnşî û katibê herî mezin ê serdemê dihat hesibandin, di heman demê de wekî helbestvan, edîb û dîroknasekî navdar berhemên wekî el-Berku'ş-Şâmî yên der barê serdemên Nûreddîn û Selâhaddîn de hiştiye (Cild 1, r. 158-159). Îbn Memmâtî, ku di rêveberiya darayî de serokatiya Dîvânülceyş û çavdêriya dîwanên darayî girtiye ser xwe, bi Kavânînü'd-Devâvîn a ku ji hikûmdarê Eyyûbî el-Melikü'l-Azîz re îthaf kiriye, ronahî daye rêxistina dewletê (Cild 1, r. 160); Nâblusî jî di Lümaü'l-Kavânîni'l-Mâziyye ya ku pêşkêşî el-Melikü's-Sâlih kiriye de, der barê xebata dîwanên wekî Dîvânü'l-ceyş, Dîvânü'l-ahbâs û Dîvânü'l-mal de agahiyên berfireh daye (Cild 1, r. 177).

Parastina zanistê ya xanedanê, bûye sedema derketina berhemên sereke yên dîrok û biyografiyê yên serdemê. el-Kâmil a Îbnü'l-Esîr ê ku li Cizîrê, li el-Cezîre hatiye dinê, ji bo nîvê yekem ê serdema Eyyûbî, di tespîtkirina bûyerên siyasî û leşkerî yên navenda wan el-Cezîre de, di serê çavkaniyên bingehîn de ye û rîwayetên der barê seferên Selâhaddîn de jî dihewîne (Cild 1, r. 165-166). Îbnü'l-Kıftî, ku wezîrtiya hikûmdarên Eyyûbî yên Helebê kiriye, bi derfetên ku peywirên wî yên payebilind dabûn wî, zanyar parastiye û pirtûkxaneyeke dewlemend ava kiriye (Cild 1, r. 170). Terâcimü Ricâli'l-Karneyn a ku Ebû Şâme wekî zeyl ji er-Ravzateyn re nivîsandiye, ji bo dîroka çandî ya Eyyûbîyên piştî Selâhaddîn çavkaniyeke bingehîn e û der barê dorpêça Dîmeşqê ya el-Melikü'l-Kâmil di sala 635/1238an de û ya Moxolan di sala 658/1260an de agahiyên orîjînal dide (Cild 1, r. 175, 179). Îbn Şeddâd, yek ji burokratên girîng ên serdemên Eyyûbî û Memlûkan, û Îbn Vâsıl, ku di bin parastina hikûmdarên Eyyûbî de li Dîmeşq, Heleb, Kerek û Hama mezin bûye, nivîskarên ku bi xwe şahidî li vê serdemê kirine ku tehdîda Moxol û Xaçperestan hebû (Cild 1, r. 185-186).

Bandora xanedanê bi Misir û Sûriyeyê re sînordar nemaye, heta Yemenê jî dirêj bûye. Îbnü'l-Mücâvir, di berhema xwe de cihekî fireh daye serweriya Eyyûbîyan a li Yemenê; ji bo dîroka civakî ya Eyyûbîyên Yemenê agahiyên hêja tomar kiriye (Cild 1, r. 167). Hemû van berheman, nîşan didin ku serdema Eyyûbî ne tenê serdemeke têkoşîna leşkerî û siyasî ye, di heman demê de serdemeke şaristaniyeke xurt e ku berhevokeke dewlemend a çavkaniyan der barê dîroknûsî, biyografî, rêveberî û jiyana civakî de hilberandiye (Cild 1, r. 152).